#ਭਾਈ ਲੱਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ (1885-1921) ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਉਹ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅਟੱਲ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ। ਉਹ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਪਿੰਡ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 20 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਰਿਆ – ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬੇਰਹਿਮ ਕਤਲੇਆਮ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਲੱਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 150-200 ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਬਿਆ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ – ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ। ਪਰ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁੰਡਿਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਭਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਸਨ) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ – "ਕੋਈ ਵੀ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਜਿਉਂਦਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ!" ਬੇਰਹਿਮ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਹੋਈ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਲੱਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਬਚਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਜੋ ਗੋਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਇਆ, ਹੱਥ ਕੱਟੇ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੰਡ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੇ ਜੰਦ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਕਿ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਸ ਅਸੀਮ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨੇ SGPC (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਐਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਈ ਲੱਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾਈ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਲਈ ਜਾਨ ਵਾਰਨਾ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੁਰੂਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਧੜਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ – ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਜਵਾਲਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਖ ਅਤੇ ਹੱਕ ਲਈ ਲੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ! ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖ-ਲੱਖ ਪ੍ਰਣਾਮ! #🙏ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) #🙏ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ (ਫਰੀਦਕੋਟ) #🙏ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ll ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ ll 🙏 #🙏ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ #📝 ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ✍