*बिभत्स रस म्हणजे प्रत्येक गोष्टीकडे केवळ घृणेने पाहणं योग्य नाही.* बिभत्स रस म्हणजे केवळ किळस, घृणा किंवा विकर्षण नव्हे—तो अशुद्ध, अनैतिक, अधःपतन झालेल्या गोष्टींपासून मनाला दूर ठेवण्याची अंतर्मनातील तीव्र प्रतिक्रिया आहे. नाट्यशास्त्र मध्ये बिभत्स रसाचा स्थायीभाव “जुगुप्सा” (घृणा) असा सांगितला आहे. परंतु या रसाचा खरा गाभा केवळ बाह्य घृणेत नसून—तो “नैतिकतेची जाणीव” जागृत करण्यात आहे. नैतिकता म्हणजे योग्य-अयोग्य याची अंतर्मनातील जाणीव, इतरांना न दुखावता, सत्य आणि मूल्यांवर आधारित वर्तन, आत्म्याला मान्य असलेला मार्ग. आणि अनैतिकता म्हणजे केवळ समाजाच्या नियमांचे उल्लंघन नव्हे तर जाणीवपूर्वक चुकीच्या, स्वार्थी किंवा हानीकारक गोष्टी करणे. पण जे समाजाला अनैतिक वाटतं, ते नेहमीच खऱ्या अर्थाने अनैतिक असतं का? बिभत्स रस आपल्याला अशुद्धतेपासून दूर ठेवतो, पण तो आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देखील देतो, घृणा ही नेहमी सत्याची मोजपट्टी नसते. काही वेळा समाजाने घातलेल्या चौकटी अपूर्ण असतात बाह्य नियम आणि अंतर्मनातील सत्य यात संघर्ष असतो, जे “दिसतं” तेच “असतं” असं नसतं अशा वेळी बिभत्स रसाच्या पलीकडे जाऊन “तत्त्वज्ञान” समजून घ्यावं लागतं. अध्यात्मिक नात्याची उंची नैतिकता आणि अनैतिकतेच्या या सूक्ष्म सीमारेषेचं अत्यंत सुंदर उदाहरण म्हणजे श्रीकृष्ण आणि राधा यांचं नातं. सामान्य दृष्टीने पाहिलं तर हे नातं पारंपरिक चौकटीत बसत नाही, काहींना ते प्रश्न निर्माण करणारं वाटू शकतं पण तत्त्वज्ञानाच्या आणि अध्यात्मिक दृष्टीने हे नातं “शारीरिक” नाही, तर “आत्मिक” आहे दोन व्यक्तींचं नव्हे, तर दोन आत्म्यांचं एकरूप होणं आहे. अहंकार, अपेक्षा आणि स्वार्थ यांच्या पलीकडे गेलेलं बंधन आहे. हे नातं आपल्याला शिकवतं, प्रेम जेव्हा आत्म्याच्या स्तरावर पोहोचतं, तेव्हा ते समाजाच्या मर्यादांपलीकडे जातं—पण तरीही ते शुद्ध आणि उच्च नैतिकतेचं असतं. बिभत्स रस आपल्याला “अशुद्धतेपासून दूर राहा” असं सांगतो; पण तोच रस आपल्याला पुढे एक गहन जाणीव करून देतो, प्रत्येक गोष्ट वरकरणी जशी दिसते, तशीच असते असं नाही. घृणा करण्यापूर्वी तिचं तत्त्वज्ञान समजून घ्यावं. बाह्य स्वरूप आणि अंतर्मनातील सत्य यात फरक असू शकतो. जे काहींना अनैतिक वाटू शकतं, ते प्रत्यक्षात अत्यंत शुद्ध, निरपेक्ष आणि आध्यात्मिक उंचीवरचं असू शकतं. जी नाती केवळ शरीरावर आधारित असतात ती क्षणभंगुर असतात पण जी नाती आत्मा, समज आणि स्वीकार यावर आधारलेली असतात ती शाश्वत असतात. अशा नात्यांमध्ये मालकी हक्क नसतो, फक्त स्वीकार असतो. अपेक्षा नसतात, फक्त समज असते. बंधन नसतं, पण नातं अधिक घट्ट असतं. ही नाती बिभत्स रसाच्या “घृणा” या सीमेला ओलांडून “मानवी मूल्यांच्या सर्वोच्च स्तरावर” पोहोचतात. बिभत्स रस आपल्याला शिकवतो की, अशुद्धतेपासून दूर राहणं गरजेचं आहे पण प्रत्येक गोष्टीकडे केवळ घृणेने पाहणं योग्य नाही. खरी नैतिकता ही बाह्य नियमांमध्ये नसून, अंतर्मनातील शुद्धतेत असते. प्रेम जेव्हा आत्म्याशी जोडलेलं असतं, तेव्हा ते कोणत्याही चौकटीत बंदिस्त होत नाही आणि *जे नातं शुद्ध आहे, ते कधीही अनैतिक असू शकत नाही—ते केवळ “असमज” असू शकतं.* “जिथे घृणा संपते, तिथे समज सुरू होते; जिथे समज असते, तिथे शुद्धता असते; आणि जिथे शुद्धता असते, तिथेच खऱ्या नैतिकतेचा जन्म होतो.” © ॲड. जितेश पोतदार #🙏 प्रेरणादायक बॅनर