21 ਦਸੰਬਰ 1704 (ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 1705) ਦਾ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਭਾਗ 1: ਸਰਸਾ ਨਦੀ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ (ਲਗਭਗ 500 ਸ਼ਬਦ) 20 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਸਮਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 21 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ (ਸਵੇਰ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸਰਸਾ ਦੀ ਜੰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ 40 ਸਿੱਖ: ਇਹ ਜੱਥਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। * ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ): ਇਹ ਗੰਗੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਰਸੋਈਏ) ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। * ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ: ਇਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। 21 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਭਾਗ 2: ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ (ਲਗਭਗ 500 ਸ਼ਬਦ) 21 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਉਸ ਕਹਿਰ ਭਰੀ ਰਾਤ ਨੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਉਲੀਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਕੈਦ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼: ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (18 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ (14 ਸਾਲ) ਨੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 21 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਅ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ: ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (9 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ (7 ਸਾਲ) ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਗੰਗੂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੰਗੂ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ 21-22 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ: 21 ਦਸੰਬਰ ਦਾ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਇਹ ਔਖਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਵੇ। ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਇਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। > "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ (ਸਿੱਖ) ਵਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" — ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਰ ਕਦਮ ਵਿੱਚ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ। > ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਥਾਨ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਆਂ? #GuruGovindSinghji #chaarsahibzaade #AnandpurSahib #chamkaurSahib #guru gobind singh ji