એક વખત ફરી ભ્રમણા ફેલાવાની કોશિશ થઈ રહી છે. એક વખત ફરી હકીકત જાણવાની કોશિશ કરીએ. આજના newspaper ની આ headline છે. આ અને Social Media ના posts જોઈને લાગે કે 90% અરાવલી ના પહાડો ખતમ થઈ જશે. જો આ થશે તો એ બહુજ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ હશે, હે ને? આનો વિરોધ તો તમારે મારે આપણે બધા એ મળી ને કરવો જોઈએ. પણ શું આ હકીકત છે? એ તો પહેલા જાણવું જોઈએ ને? તો પહેલા એ સમજીએ કે આખો મુદ્દો છે શું? તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટનું એક ચુકાદો આવ્યો, જેમાં અરાવલીને ઓળખવા માટે કેટલીક સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાઓ નક્કી કરવામાં આવી. આ ચુકાદા પછી અનેક લોકોમાં એવો ભય ફેલાયો કે આ નિર્ણયથી અરાવલીને નુકસાન થશે, અને તેથી દેશના અલગ–અલગ વિસ્તારોમાં “અરાવલી બચાવો”ના નામે મોટા પ્રમાણમાં વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ થયા. ઘણા લોકો માને છે કે આ ચુકાદાથી અરાવલીના મોટા ભાગ પરની સુરક્ષા ખતમ થઈ જશે, જ્યારે સરકાર અને કાનૂની નિષ્ણાતો કહે છે કે ચુકાદાનો અર્થ એ નથી, અને આ મુદ્દે અલગ–અલગ રીતે અર્થઘટન થવાથી વિવાદ ઊભો થયો છે. શું સાચે Supreme Court એ અરાવલી માં માઇનિંગ ની છૂટ આપી દીધી? ના, સુપ્રીમ કોર્ટએ કહ્યું: “જો અરાવલીને બચાવવી હોય, તો પહેલા એ નક્કી કરવું પડશે કે અરાવલી છે કઈ?” અરાવલી કોને કહેવાય અને કઈ જમીન અરાવલી ગણાય, એની સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. આના પહેલાં અરાવલીને ઓળખવાની, નકશામાં મૂકાશે અને કાયદા મુજબ regulate કરવાની એકરૂપ વ્યવસ્થા નહોતી. વર્ષોથી: • અલગ-અલગ રાજ્યો અલગ રીતે અરાવલીને વ્યાખ્યાયિત કરતા • અલગ-અલગ અધિકારીઓ “પહાડ” કોને કહેવાય એ અલગ રીતે સમજતા. • કોઈ જગ્યા નાનો ટેકરો પણ “પહાડ” ગણાતો. તો ક્યાંક મોટો વિસ્તાર પણ deny થઈ જતો. • જેના કારણે કાયદાનો અમલ નબળો પડતો. અસ્પષ્ટતા હોય ત્યાં દુરુપયોગ થાય જ. એટલે કોર્ટએ એકસરખો, માપી શકાય એવો નિયમ આપ્યો. મામલો Supreme Court સુધી ગયો કેમ? કારણ કે: • જુદા-જુદા કેસોમાં જુદા-જુદા અર્થઘટન થવા લાગ્યા. • mining, forest અને environment સંબંધિત કેસો વર્ષો સુધી લટક્યા. • કોર્ટને લાગ્યું કે જો એક uniform, measurable definition નહીં આપીએ, તો: • કાયદો નબળો પડશે. • enforcement શક્ય નહીં રહે. • અને loopholes બંધ નહીં થાય. એટલે ambiguity હટાવી બધા રાજ્યો વચ્ચે standardised identification થાય એ હેતુથી SC ને દખલ કરવું પડયું. એટલે vague definition નો સહારો લઈને વર્ષો વર્ષ cases ના ચાલે. SC નું judgement શું કહે છે? Supreme Court એ એક મુખ્ય કામ કર્યું: Aravalli hill અને Aravalli range ની વૈજ્ઞાનિક અને કાનૂની વ્યાખ્યા નક્કી કરી. • જે જમીન આસપાસની સપાટી કરતાં 100 મીટરથી વધુ ઊંચી છે, એને Aravalli hill ગણવામાં આવશે. • Aravalli range માં માત્ર ટેકરી નહીં, ઢોળાણ, ખીણ અને વચ્ચેનું જોડાયેલું જમીનક્ષેત્ર બધું સામેલ ગણાશે. • અને સૌથી મહત્વનું: સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક, ટકાઉ mining plan ન બને ત્યાં સુધી નવું mining રોકી દેવાયું છે તો Judgement ની કઈ વાતથી issue થયો? Issue 100 મીટરથી થયો. પણ હકીકતમાં નહીં, રજૂઆતમાં. શું SC ના judgement માં ક્યાંય એવું લખ્યું છે કે below 100 meter means unprotected? Mining allowed છે? ના. ક્યાંય નહીં. એમને ખાલી Aravalli hill કોને કહેવાય એની definition આપી. ખાલી Aravalli hill જ protect થશે બાકી બધું mining માટે open છે એવું કયાંય લખ્યું નથી. ઊલટાનું જેમ આગળ કહ્યું એમ ત્યાં સુધી નવું mining રોકવામાં આવ્યું છે જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ, વૈજ્ઞાનિક અને ટકાઉ mining plan તૈયાર ન થાય. એટલે 100 મીટર એ: • ના સુરક્ષા ખતમ કરવાનો નિર્ણય છે, • ના તો mining કરવાની permission. એ માત્ર: “કોર્ટમાં enforce કરી શકાય એવી hill ની ઓળખ” છે. એ પણ સમજી લઈએ કે 100 metres જ કેમ લેવામાં આવ્યું? કારણ કે 100 metres કોઈ મનસ્વી આંકડો નથી. વિશ્વભરમાં regulatory અને scientific frameworks માં hill અને undulating terrain વચ્ચે ફરક પાડવા માટે 100 metres ને એક globally accepted benchmark તરીકે લેવાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, • 100 metres થી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી જમીન સામાન્ય રીતે undulating terrain ગણાય. • 100 metres થી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી જમીનને hill તરીકે classify કરવામાં આવે. આ માપદંડનો ઉપયોગ: • mapping • land classification • environmental regulation • અને legal enforcement માટે થાય છે, જેથી નિર્ણય scientific, measurable અને enforceable રહે, ભાવનાત્મક કે મનસ્વી નહીં. તો લોકો ગભરાયા કેમ? કારણ કે: • technical વાતને sensational headline બનાવી દેવામાં આવી. • “આવું થઈ શકે” ને “આ થવાનું જ છે” તરીકે બતાવાયું. • headline-driven outrage ઊભું કરાયું. આ રીતે ભય ફેલાવાયો. અડધી હકીકત + ભાવનાત્મક ભાષા = ખોટો નેરેટિવ. ફરી એક વખત કહું છું, આ છે narrative warfare. આ નૅરેટિવ દેશને કેવી રીતે નુકસાન કરે છે? અને કોને ફાયદો થાય છે? આવા નૅરેટિવથી સાચા પર્યાવરણ મુદ્દા કમજોર પડે છે. વૈજ્ઞાનિક ચર્ચા દબાઈ જાય છે. કાયદાની સમજ જનતા સુધી પહોંચતી નથી. અને દરેક સુધારાને “વિનાશ” કહી દેવામાં આવે છે આ narrative ફેલાવીને ફાયદો કોને થાય છે? • જેમને chaos જોઈએ • જેમને governance પર વિશ્વાસ તોડવો છે • જેમને fear-based politics કરવી છે • અને ironically, એ લોકો જ loopholes માંથી ફાયદો લેતા રહે છે. પર્યાવરણ બચાવવાનો રસ્તો નૅરેટિવથી નથી જતો. એ જાય છે હકીકત, કાયદા અને જવાબદારીથી. પ્રકૃતિ બચાવવી છે પણ દેશને ભ્રમમાં નાખીને નહીં. ક્યારેક લડાઈ મુદ્દાની નથી હોતી, લડાઈ ધ્યાન કાબૂમાં લેવા માટે હોય છે. શું આપણે એ સમજી રહ્યા છીએ? કારણકે જ્યાં વિચાર બંધ થાય, ત્યાં નેરેટિવ શરૂ થાય છે. તો react કરતા પહેલા એક વખત વિચારવું જરૂરી છે. एक बार फिर भ्रम फैलाने की कोशिश हो रही है। एक बार फिर सच जानने की कोशिश करते हैं। आज के newspaper की यह headline है। इसे और Social Media के posts को देखकर ऐसा लगता है कि 90% Aravalli के पहाड़ खत्म हो जाएंगे। अगर ऐसा हुआ तो यह बेहद दुर्भाग्यपूर्ण होगा, है ना? इसका विरोध तो आपको, मुझे, हम सबको मिलकर करना चाहिए। लेकिन क्या यह सच है? यह तो पहले जानना ज़रूरी है, है ना? तो पहले यह समझते हैं कि पूरा मुद्दा है क्या? हाल ही में Supreme Court का एक judgement आया, जिसमें Aravalli को पहचानने के लिए कुछ स्पष्ट definitions तय की गईं। इस judgement के बाद कई लोगों में यह डर फैल गया कि इस फैसले से Aravalli को नुकसान होगा, और इसी कारण देश के अलग–अलग हिस्सों में “Aravalli Bachao” के नाम पर बड़े पैमाने पर protests शुरू हो गए। कई लोग मानते हैं कि इस judgement से Aravalli के बड़े हिस्से की protection खत्म हो जाएगी, जबकि सरकार और कानूनी विशेषज्ञों का कहना है कि judgement का अर्थ ऐसा नहीं है। अलग–अलग interpretations की वजह से ही यह विवाद पैदा हुआ है। क्या सच में Supreme Court ने Aravalli में mining की छूट दे दी है? नहीं। Supreme Court ने कहा: “अगर Aravalli को बचाना है, तो पहले यह तय करना होगा कि Aravalli है क्या?” यानी Aravalli किसे कहा जाएगा और कौन-सी जमीन Aravalli मानी जाएगी, इसकी स्पष्टता की गई है। इससे पहले Aravalli को पहचानने, map पर दर्ज करने और कानून के अनुसार regulate करने की कोई एकरूप व्यवस्था नहीं थी। सालों से: • अलग–अलग राज्य Aravalli को अलग तरह से define करते थे • अलग–अलग अधिकारी “hill” की अलग–अलग व्याख्या करते थे • कहीं छोटा सा टीला भी “hill” मान लिया जाता था, तो कहीं बड़ा इलाका भी deny कर दिया जाता था • नतीजा यह हुआ कि law enforcement कमजोर पड़ता गया और जहां ambiguity होती है, वहां misuse होता ही है। इसीलिए Court ने एक uniform और measurable rule दिया। मामला Supreme Court तक क्यों गया? क्योंकि: • अलग–अलग मामलों में अलग–अलग interpretations होने लगे • mining, forest और environment से जुड़े cases सालों तक लटके रहे • Court को लगा कि अगर uniform, measurable definition नहीं दी गई तो तो: • कानून कमजोर पड़ जाएगा • enforcement संभव नहीं रहेगा • और loopholes बंद नहीं हो पाएंगे इसीलिए ambiguity हटाने और सभी राज्यों में standardised identification सुनिश्चित करने के लिए SC को intervene करना पड़ा, ताकि vague definitions के सहारे सालों तक cases न चलते रहें। SC का judgement क्या कहता है? Supreme Court ने एक मुख्य काम किया: Aravalli hill और Aravalli range की scientific और legal definition तय की। • जो जमीन आसपास की सतह से 100 metres से ज्यादा ऊंची है, उसे Aravalli hill माना जाएगा • Aravalli range में सिर्फ hill ही नहीं, बल्कि slopes, valleys और उनके बीच का connected land भी शामिल होगा • और सबसे महत्वपूर्ण: जब तक पूरी तरह scientific और sustainable mining plan नहीं बनता, तब तक नई mining पर रोक रहेगी तो issue किस बात पर हुआ? Issue 100 metres पर हुआ, judgement की वजह से नहीं, बल्कि उसकी presentation की वजह से। क्या SC judgement में कहीं लिखा है कि below 100 metres मतलब unprotected? या mining allowed है? नहीं। कहीं भी नहीं। Court ने सिर्फ यह बताया कि Aravalli hill किसे कहा जाएगा। कहीं भी यह नहीं लिखा कि सिर्फ Aravalli hill ही protected होगी और बाकी सब mining के लिए open है। उल्टा, judgement साफ कहता है कि जब तक पूरा scientific और sustainable mining plan तैयार नहीं होता, तब तक नई mining रोकी जाएगी। इसलिए 100 metres: • protection हटाने का फैसला नहीं है • mining की permission नहीं है यह सिर्फ: “Court में enforce की जा सकने वाली hill की पहचान” है। अब यह भी समझ लें कि 100 metres ही क्यों लिया गया? क्योंकि 100 metres कोई मनमाना आंकड़ा नहीं है। दुनियाभर में regulatory और scientific frameworks में hill और undulating terrain के बीच फर्क करने के लिए 100 metres को एक globally accepted benchmark माना जाता है। सरल शब्दों में: • 100 metres से कम ऊंचाई वाली जमीन आमतौर पर undulating terrain मानी जाती है • 100 metres से ज्यादा ऊंचाई वाली जमीन को hill के रूप में classify किया जाता है इस benchmark का इस्तेमाल: • mapping • land classification • environmental regulation • और legal enforcement के लिए किया जाता है, ताकि फैसले scientific, measurable और enforceable हों, भावनात्मक या मनमाने नहीं। तो लोग घबराए क्यों? क्योंकि: • technical बात को sensational headline बना दिया गया • “हो सकता है” को “यही होने वाला है” बताकर पेश किया गया • headline-driven outrage खड़ा किया गया इसी तरह डर फैलाया गया। आधी सच्चाई + भावनात्मक भाषा = गलत narrative। फिर एक बार कह रही हूं — यह narrative warfare है। यह narrative देश को कैसे नुकसान पहुंचाता है? और फायदा किसे होता है? ऐसे narratives से: • असली environmental issues कमजोर पड़ जाते हैं • scientific discussion दब जाती है • कानून की सही समझ जनता तक नहीं पहुंचती • और हर reform को “विनाश” बताकर पेश किया जाता है इस narrative को फैलाने से फायदा किसे होता है? • जिन्हें chaos चाहिए • जो governance पर भरोसा तोड़ना चाहते हैं • जो fear-based politics करना चाहते हैं • और ironically, वही लोग loopholes से फायदा उठाते रहते हैं पर्यावरण बचाने का रास्ता narrative से नहीं जाता। वह जाता है सच्चाई, कानून और जवाबदेही से। प्रकृति को बचाना है, लेकिन देश को भ्रम में डालकर नहीं। कभी–कभी लड़ाई मुद्दे की नहीं होती, लड़ाई ध्यान को नियंत्रित करने की होती है। क्या हम यह समझ रहे हैं? क्योंकि जहां सोच रुकती है, वहीं narrative शुरू होता है। तो react करने से पहले एक बार सोचना ज़रूरी है। #✅સ્વદેશી અપનાવો, દેશ બચાવો✊ #💐 શનિવાર સ્પેશિયલ #💐 ગુરૂવાર સ્પેશિયલ #📱 શુક્રવાર સ્પેશિયલ