*औपचारिक कृतज्ञता..* खर आहे कृतज्ञता देखील औपचारिकता होऊन बसलेली आहे. जिथे आपल्या मताला किंमत नसते, जिथे आपल्या भावनांना केवळ औपचारिक हसण्याची किनार असते—तिथे थांबणं म्हणजे स्वतःच्या आत्मसन्मानावर अन्याय करणं होय. कारण अपेक्षा ही कधीच चूक नसते; पण चुकीच्या ठिकाणी ठेवलेली अपेक्षा मात्र नक्कीच वेदना देऊन जाते. अपेक्षा केली की अपेक्षा भंग होतो—हे वाक्य जितकं सोपं, तितकंच खोल आहे. अपेक्षाभंगाचं दुःख हे गोंगाट करत नाही; ते मनाच्या कोपऱ्यात शांतपणे घर करतं. त्याला आवाज नसतो, पण तीव्रता असते. “जावे त्याच्या वंशा तेव्हा कळे” असं म्हणतात, कारण स्वानुभूतीची जागा सहानुभूती कधीच घेऊ शकत नाही. सहानुभूतीत शब्द असतात; स्वानुभूतीत जखमा असतात. सहानुभूती परक्यांची; स्वानुभूती आपल्यांची. आजच्या जगात कृतज्ञताही औपचारिक झाली आहे. “थँक यू”च्या शब्दांत भावनांची उब नाही, तर सामाजिक शिष्टाचाराचा गारवा आहे. आपण केलेल्या कामांची खरी कदर आणि वरवरची औपचारिक कृतज्ञता—या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पण प्रत्येकाला जे हवंय तेच दिसतं, आणि जे सोयीचं आहे तेच मान्य होतं. त्यामुळे नात्यांतही व्यवहाराचा रंग चढतो. मग प्रश्न उरतो—आपणच का एकतर्फी बांधिलकी निभावत बसायचं? प्रत्येक जण स्वतःपुरता विचार करत असेल, तर आपणच का अपेक्षांचं ओझं वाहायचं? खरं तर कुणाचंही “खरं रूप” अचानक उघड होत नाही; परिस्थिती त्याला उघड करते. आणि त्या प्रक्रियेत आपलंसुद्धा एक वेगळंच रूप बाहेर येतं—जे आपलं असतंच असं नाही, पण समोरच्याने निर्माण केलेलं असतं. सच्च्या माणसाला सर्वात जास्त वेदना कशाची होतात? तर स्वतःला कठोर बनवण्याची. कारण जेव्हा आपण दूर जातो, तेव्हा आपल्याला आनंद नसतो—तर अपरिहार्यता असते. त्रास देताना त्रास देणाऱ्याला किती वेदना होत असतील, हे मात्र समोरचा कधीच समजून घेत नाही. कारण भावनांच्या पातळ्या वेगळ्या असतात. कोणी वरवर जगतं, कोणी आतून. कधी कधी असं वाटतं—समोरच्या व्यक्तीच्या नशिबातच आपल्यासारखं माणूस नसेल. चांगली माणसं मिळवण्याची लायकीही काही जण गमावून बसतात. आणि अशी माणसं दूर गेल्यावर हातात उरतं ते फक्त पश्चात्ताप. पण तोपर्यंत वेळ निघून गेलेली असते. म्हणूनच वेळीच समजून घेणं महत्त्वाचं. उगाच कुणावर आस लावून बसणं, अपेक्षांचं महाल बांधणं—हे स्वतःलाच जखमा देण्यासारखं आहे. वाईट वाटून घेण्याचं कारण नसतं; कारण प्रत्येक जण त्याच्या स्वभावानुसार वागतो. आपण मात्र आपल्या मूल्यांनुसार वागतो. आत्मपरीक्षणात जेव्हा आपण स्वतःकडे पाहतो, तेव्हा कळतं—आपण चुकीच्या ठिकाणी थांबलो होतो, पण चुकीचे नव्हतो. नात्यांतून दूर जाणं हा पराभव नसतो; तो स्वाभिमानाचा निर्णय असतो. जिथे आपली कदर नाही, तिथे थांबणं थांबवा. कारण स्वतःची किंमत ओळखणं हीच खरी जाणीव—आणि तीच खरी मुक्ती. आणि खरं तर अशा सच्च्या, जिवाभावाच्या माणसांना जेव्हा लोक दुर्लक्षित करतात, दूर लोटतात किंवा गृहित धरतात, तेव्हा त्यांना त्या क्षणी त्याची जाणीवही नसते. पण काळ पुढे सरकतो, गर्दी विरळ होते, टाळ्यांचा गजर थांबतो आणि आयुष्याच्या संध्याकाळी जेव्हा माणूस स्वतःशी एकटा उरतो, तेव्हा रिकाम्या हातांनी आठवणींची हजेरी लावली जाते. तेव्हा उमगते—आपण एखादं माणूस नाही, तर एक संधी गमावली होती; एक मन जपायचं राहून गेलं होतं. त्या क्षणी स्वतःलाच माफ करणं कठीण होतं, कारण चूक दुसऱ्याशी नव्हे तर स्वतःच्या माणुसकीशी केलेली असते. पण ही जाणीव होईपर्यंत वेळ निघून गेलेली असते… आणि पश्चात्ताप हा उशिरा झालेल्या जाणीवेचा आवाज ठरतो. © ॲड. जितेश पोतदार #🙏 प्रेरणादायक बॅनर