#✨रविवार स्पेशल✨ #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩छत्रपति शिवाजी महाराज #⚔शिवाजी महाराज स्टेटस😍 #🚩छत्रपती शिवाजी महाराज कोट्स
कसे होते शिवाजी महाराजांचे सैन्य व्यवस्थापन, जाणून घ्या आताच
छत्रपती शिवाजी महाराज हे महाराष्ट्राच्या आदराचे आणि भक्तीचे उत्तुंग असे स्थान आहे. प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयात शिवछत्रपतींबद्दल अतीव अभिमान भरलेला आहे. शिवाजी राजांच्या युद्धनीतीमुळे त्यांना जागतिक पातळीवरही मान्यता मिळाली. पण, त्यांचे सैन्य व्यवस्थापन कसे होते, ते कोणती युद्ध नीती वापरत, त्यांचे प्रशासन कसे चले याची खास माहिती .
शिवाजी महाराजांची युद्धनीती वापरून व्हिएतनाने हरवले बलाढ्य अमेरिकेला
जेव्हा शत्रू बलाढ्य असतो आणि तो त्याला फारशी माहिती नसलेल्या क्षेत्रात युद्धासाठी उतरतो तेव्हा त्याला नामोहरम करण्यासाठी गनिमी कावा कसा वापरावा याचा आदर्श छत्रपती शिवाजी राजांनी आपल्या युद्धतंत्रामुळे निर्माण केला. म्हणूनच व्हिएतनाममध्ये अमेरिकेची बलाढ्य सेना उतरल्यावर तेथील जनतेचे लोकनेते हो चि मिन्ह यांनी शिवाजी राजांचे ‘गोरिला वॉरफेअर' तंत्र वापरले. विश्वविजयी अमेरिकी सेनेला अखेर व्हिएतनाममधून नामुष्कीची माघार घ्यावी लागली. अनेक इंग्रज इतिहासकारांनी शिवछत्रपतींच्या युद्धतंत्राची तुलना हानिबल, ज्युलियस सिझर, नेपोलियन यांच्याशी केली आहे.
शिवाजींनी उभारले भारतातील पहिले आरमार
भारतात सागरी बळ वाढविण्याची दृष्टी शिवछत्रपतींकडे होती. त्यामुळेच त्यांनी कोकण किना-यावर सिंधुदूर्गसारखे सागरदुर्ग बांधले आणि पहिल्या भारतीय आरमाराची उभारणी केली होती.
कशावर आधारित होते महाराजांचे प्रशासन
शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या समकालीन राज्यवस्थेचा अभ्यास करून, त्यांच्या उणिवा शोधून स्वराज्याची स्थापना केली. तेच स्वत:च स्वराज्याचे मुख्य प्रशासक होते. त्यांची शासन व्यवस्था प्रचलित मुस्लीम शासन व्यवस्था आणि भारतीय नीतीशास्त्र यांवर आधारलेली होती.
स्वराज्याचे प्रमुख सात विभाग...
राजा, मंत्री, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग आणि सैन्य, हे स्वराज्याचे प्रमुख सात विभाग होते. त्याची चोख अमंलबजावणी करण्याकरता महाराजांनी अष्टप्रधानमंडळ स्थापन केले.
काय होते अष्टप्रधानमंडळ...
1. मंत्री मंडळाचा प्रमुख (पेशवा) : मोरो त्रिंबक पिंगळे हे पहिले पेशवा झाले. त्यांच्याकडे प्रशासकीय कामाचे व्यवस्थापन होते. राजपत्रांवर शिक्के मारण्याचा अधिकार त्यांच्याकडेच होता. एवढेच नाही त्यांना प्रत्यक्षात लढाईचे नेतृत्वही करावे लागे. त्यांना 15 हजार होन वार्षिक पगार दिला जाई. ( एक होन म्हणजे साधारण तीन ते चार रुपये).
2. मुजुमदार : - राज्यातील जमाखर्च ठेवण्याची जबाबदारी यांच्याकडे असे. त्यांच्या हाताखाली 'फडणीस', चिटणीस असत. महाराजांची नारो व रामचंद्र नीळकंठ या दोन भावांकडे हे पद दिले. त्यांना 12 हजार होन वार्षिक पगार होता.
3. सुरनीस : - सुरनीस हे पद वर्तमानपत्रातील 'प्रूफ रीडर' यापदासारखे होते. राज्य कारभारासंबंधी असलेली महत्त्वाच्या पत्रांतील चुका दुरुस्त करणे ही त्यांची जबाबदारी होती. अण्णाजी दत्तो यांची या पदावर वर्णी लागली होती. (पगार 10 हजार होन)
4. वाकनीस :- राजा कुठे जातात, काय करतात याची नोंद ठेवण्याची त्यांचे वेळापत्रक आखून देण्याची यांची जबाबदारी होती. प्रसंगी यांनाही युद्धात जावे लागे. दत्ताजी त्रिंबक हे महाराजांचे वाकनीस होते.(पगार 10 हजार होन)
5. सरनौबत :- हे पद सैना प्रमुखाचे असे. हंबीरराव मोहिते यांच्यावर महाराजांनी ही जबाबदारी टाकली. (पगार 10 हजार होन)
6. डबीर :- यांचे काम परराष्ट्र मंत्र्यासारखे होते. रामचंद्र त्रिंबक हे डबीर होते. (पगार 10 हजार होन) (पगार 10 हजार होन)
7. न्यायाधीश:- न्याय निवडा करून राजाच्या मार्गदर्शनात दंड, शिक्षा ठोठावावी. निराजी राऊजी हे न्यायाधीश होते (पगार 10 हजार होन)
8. दानाध्यक्ष :- प्रजेतील गरजू व्यक्तींना मदत करणे, मंदिर, मशीद बांधण्यासाठी निधी उपलब्ध करणे, दान करणे ही यांची कामे होती. (पगार 10 हजार होन)
अष्ट प्रधान मंडळ राज्याबाहेर असले तर कुणाकडे असे जबाबदारी...
जेव्हा अष्टप्रधान बाहेर राज्यावर असेल तेव्हा त्यांच्या कामाचा प्रभार इतरांकडे ते त्यांना 'मुतालिक' असे म्हटले जाई. अष्टप्रधांनाच्या कचेरीस प्रत्येक काम पाहायला दरकदार नेमले जात. त्यात दिवाण, मुजुमदार, फडणीस, सबनीस, कारखानीस, चिटणीस, जामदार आणि पोतनीस असत.
अष्टप्रधानांकडे कारखाने आणि राजवाडा, बाल्लेकिल्ला, किल्ला यांची व्यवस्था लावण्याचे प्रमुख काम होते.
कारखाने- दफ्तरखाना, तालीमखाना, तोफखाना, पीलखाना,खजिना, जवाहिरखाना, अंबारखाना (हत्ती), शरबतखाना (औषधे),जामदारखाना, जिरातखाना (शेती), मुतबकखाना, उष्ट्रखाना, नगारखाना, फरासखाना, अबदरखाना (पेये), शिकारखाना, दारूखाना आणि शरतखाना.
राजवाडा - पोते (खजिना), सौदागर (माल), पालखी, कोठी, इमारत, बहिर्ला (रथ), पागा, शेरी, दरुणी, थट्टी (खिल्लार), टांकसाळ आणि छबिना.🙏
