#🙏 ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) 🙏 # ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚਾ (1922) ## 1. ਪਿਛੋਕੜ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ/ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵੀ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ## 2. ਮੁੱਖ ਵਿਵਾਦ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲੈਣੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਹਿੰਸਕ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ## 3. ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚਾ 8 ਅਗਸਤ 1922 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਮੋਰਚੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ## 4. ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਹਿੰਸਕ ਰਣਨੀਤੀ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ — ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ। ਸੇਵਾਦਾਰ: • ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। • ਲਾਠੀਆਂ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। • ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ ਸਨ। • ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਜਥੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਅਦਭੁੱਤ ਸਬਰ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ## 5. ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ: • ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ। • ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। • ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। • ਜੁਰਮਾਨੇ ਲਗਾਏ। • ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਕੁਰਕ ਕੀਤੀਆਂ। 13 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲੈਗਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ। ## 6. ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। SGPC ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਤੱਕ ਲਗਭਗ: 5,605 ਸਿੱਖ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 35 SGPC ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ## 7. ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਅਦਭੁੱਤ ਸਬਰ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਕਮੇਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ## 8. ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਹੱਲ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸਿਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਗਈ। 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਸਿਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੀ ਲਗਭਗ 524 ਕਨਾਲ 12 ਮਰਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਅਮਲੀ ਹੱਲ ਨਿਕਲਿਆ। 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। # ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਮੋਰਚਾ → ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚਾ ਸਾਲ → 1922 ਸ਼ੁਰੂਆਤ → 8 ਅਗਸਤ 1922 ਸਥਾਨ → ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ, ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ → ਲੰਗਰ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਹੰਤ → ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਮੁੱਖ ਸੰਗਠਨ → ਅਕਾਲੀ/SGPC ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ → ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲੈਗਨ 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਤੱਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਸਿੱਖ → 5,605 ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ SGPC ਮੈਂਬਰ → 35 ਜ਼ਮੀਨ ਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ → ਸਿਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਲੀਜ਼ ਦੀ ਤਾਰੀਖ → 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਲੀਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ → 524 ਕਨਾਲ 12 ਮਰਲੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ → 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ → ਅਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਸਬਰ ## ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚਾ 1922 ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲੈਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹਿੰਸਕ ਸਿੱਖ ਮੋਰਚਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਬਰ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ।