शिक्षणातून माणूस उभा राहिला यासाठी आयुष्य खर्ची घालणाऱ्या महात्मा फुले यांनी अनेकांना उद्योजक बनवून स्वतःच्या पायावर उभा केले. त्यांनी पुना कमर्शियल ॲन्ड काॅन्ट्रॅटिंग कंपनीची स्थापना केली होती. महात्मा जोतिबा फुले हे या कंपनीचे Managing director म्हणजेच कार्यकारी संचालक होते. ही कंपनी ५ मुख्य उद्योगात काम करत होती. १. बांधकाम:- या कंपनीने कात्रजचा बोगदा, बंडगार्डनचा पुल जो फ्रिडझाईल या नावाने ओळखला जातो. आज १५० वर्षांनंतर देखील हा पुल सुस्थितीत आहे. खडकवासला धरणाचा कालवा इ. उच्च दर्जाचे काम या कंपनीने केली. २. पुस्तक प्रकाशन व विक्री करणे. म्हणजेच महात्मा जोतिबा फुले हे प्रकाशक होते. ३. या कंपनीकडे सोन्याचे दागिने बनविण्यासाठी लागणारे moulds (ठसे) विक्रीचे मुंबई प्रांताचे मुख्य वितरक/ डिलर होते. ४. हडपसर परिसरात पिकणारा भाजीपाला तसेच फळ - फुलं ते मुंबई येथे पाठवत असत. ५. शिक्षणसंस्था तसेच वाचनालय सुरू करणे , चालविणे इ. उद्योग व्यवसाय ही पुना कमर्शियल ॲन्ड काॅन्ट्रॅटिंग कंपनी करत होती. सचोटीने व्यवसाय उद्योग करणे त्यातून पैसे कमावणे. कमावलेला पैशाचा वापर समाजोन्नती साठी करायचा हा उदात्त हेतूने ही मंडळी प्रेरीत होती. महात्मा फुले यांचे व्यावसायिक भागीदार असलेले व्यंकू बाळू कालेवार यांनी मुंबई महापालिकेची अतिशय देखणी अशी भव्य दिव्य इमारत बांधली. १८८९ ते १८९६ या दरम्यान बांधून पूर्ण झालेली ही इमारत आज देखील तितक्याच दिमाखात उभी आहे. महात्मा फुले यांचे दुसरे सहकारी हे मूळ आंध्र प्रदेशातील पण पुण्यात राहत असलेले रामय्या व्यंकय्या आय्यावारू यांनी भंडारदरा हे धरण बांधले. हे भारतातील सर्वात जुनं धरण आहे. एवढंच नाही तर बडोद्याच्या सयाजीराव गायकवाड महाराजांचा अतिशय प्रसिद्ध असा राजलक्ष्मी पॅलेसचे बांधकाम आय्यावारू यांनीच केले आहे. न्यायमूर्ती म्हणून काम केलेले जाया कायाडी लिंगू यांनी १८९७ साली मुंबई येथे भारतातील पहिला प्लेगच्या उपचारासाठी दवाखाना बांधला. हे देखील महात्मा फुले यांचे भागीदार होते. पुना कमर्शियल ॲन्ड काॅन्ट्रॅटिंग कंपनीचे पुढचे भागीदार नर्सिंग सायबू वडनाल यांनी भायखळ्याचा पुल व मुंबईतील रेल्वे वर्क शाॅप चे बांधकाम केले आहे. आणखीन एक पार्टनर राजू बाबाजी वंजारी यांनी सोलापूर येथील भव्य अशी लक्ष्मी विष्णू मिलचे बांधकाम केले एवढंच नाही तर त्यांनी आताच्या छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस त्यावेळचे व्हि. टी. स्टेशन समोर असलेल्या टाईम्स ऑफ इंडियाची भव्य इमारत बांधली. स्वतः उद्योजक असलेल्या फुलेंनी त्यांच्या सहकार्यांना उद्योगधंद्यासाठी लागेल ती मदत केली. या उद्योग व्यवसायातील मिळणाऱ्या पैशातून सामाजिक कामाला गती मिळेल, हा दूरदृष्टीचा विचार महात्मा जोतिबा फुलेंनी १५० वर्षांपूर्वी मांडला होता. (प्रसिद्ध अभ्यासक हरी नरके यांच्या संशोधनातून उपलब्ध झालेल्या माहितीच्या आधारावर) #नेशन_बिल्डर_महात्मा_फुले. #स्मृतीदिन #🌸महात्मा जोतिबा फुले पुण्यतिथी💐