#ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ #🙏🌅ଶୁଭ ସକାଳ 🌅ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ ⭕*‼️*⭕🙏
ll **ଶ୍ରୀସୁଭଦ୍ରା ଦେବୀଙ୍କ ରଥର ନାମ ଦେବଦଳନ କାହିଁକି* ? ll
*
‘ତାଳଧ୍ୱଜ’ ପରି ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ‘ଦେବଦଳନ’ ରଥର ନାମ ପଛରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରହସ୍ୟ ରହିଛି । ବାଲ୍ଲୀକି ରାମାୟଣ’ର ଏକ ଆଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ- ରାବଣର ରାଜଧାନୀ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଲଙ୍କାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ହେଉଛନ୍ତି ‘ନିକୁମ୍ଭିଲା’ । ସେ ‘ବଟମଙ୍ଗଳା’ଙ୍କ ପରି ଏକ ଦେବୀ । ରାବଣର ପୁତ୍ର ମେଘନାଦ ଅମର ହେବାପାଇଁ ନିକୁମ୍ଭିଲା ଦେବୀଙ୍କ ବଟବୃକ୍ଷଠାରେ ଗୋଟିଏ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲା । ତାହା ଥିଲା ଏକ ‘ସପ୍ତଯଜ୍ଞ’ । ଏହି ‘ସପ୍ତଯଜ୍ଞ’ର ସପ୍ତମ ତଥା ଶେଷ ଯଜ୍ଞ ଥିଲା ‘ମାହେଶ୍ୱର’ । ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ବର ଦେଇଥିଲେ ଯେ ସେହି ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ପରେ, ସେଥିରୁ ଗୋଟିଏ ରଥ ବାହାରିବ । ସେଥିରେ ବସି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ତାକୁ କେହି ପରାସ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ସେହି ଯଜ୍ଞ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ନିକୁମ୍ଭିଲା ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରୁ ମେଘନାଦକୁ ଗୋଟିଏ ରଥ ମିଳିଲା । ସେଥିରେ ବସି ଯୁଦ୍ଧ କରି ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲା । ସେହିଠାରୁ ତାହାର ନାମ ‘ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ’ ହେଲା । ‘ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ’ରେ ଏ ରଥର ନାମ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଉପରୋକ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବଳରାମ ଦାସ ତାଙ୍କ ‘ଦାଣ୍ଡି ରାମାୟଣ’ରେ ଏହାର ନାମ ‘ଦେବଦଳନ’ ରଖିଛନ୍ତି । ‘ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ’ର କେତେକ ଅନୁବାଦକ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଆଧାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତର ରଥ ‘ଦେବଦଳନ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ।
କିନ୍ତୁ ‘ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସ୍ୱତ୍ୱଲିପି’ରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥର ନାମ ‘ଦେବଦଳନ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ । ସେଥିରେ ଏହାକୁ ‘ଦେବୀ ରଥ’ ଓ ‘ଶ୍ରୀସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ତେବେ ‘ନିକୁମ୍ଭିଲା’ ଦେବୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ, ନିକୁମ୍ଭିଲା ବଟର ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରୁ ସେହି ରଥ ମିଳିଥିବାରୁ, ତାହାକୁ ‘ଦେବୀ ରଥ’ କୁହାଯିବାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି । ଏ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଦେବତାଙ୍କ ପରାଭବ ବା ‘ଦେବଦଳନ’ ସହିତ ଏହି ରଥର କୌଣସି ସଂପର୍କ ନାହିଁ ।‘ସାରଳା ମହାଭାରତ’ରେ କିନ୍ତୁ ଏ ରଥର ନାମ ‘ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ’ । ସେଥିରେ ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି । ତାହା ହେଉଛି- ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ । ସେଠାର ‘ଅର୍କବଟ’ ତଳେ ନିଜର ରଥକୁ ରଖି ସେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ । ସେତିକିବେଳେ ସେଠାରେ ଥିବା ‘ଅର୍କଦୈତ୍ୟ’ ରଥଟିକୁ ଗିଳିଦେଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ତାହା ଜାଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କର ରଥ ନଥିଲେ- ସେ ପରିକ୍ରମା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ସେ ପରିକ୍ରମା ନକଲେ ଦିନରାତି ହେବ ନାହିଁ । ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗୋଟିଏ ଯଜ୍ଞ କଲେ । ସେହି ଯଜ୍ଞରୁ ଆଠଟି ରଥ ଜାତ ହେଲେ । ସେହି ଆଠ ରଥ ମଧ୍ୟରେ ‘ନନ୍ଦିଘୋଷ’, ‘ତାଳଧ୍ୱଜ’ ଓ ‘ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ’ ରଥ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ‘ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ’ ରଥରେ ବସି ତାଙ୍କର ପରିକ୍ରମା କଲେ । ପରେ ସେ ଅର୍କଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରି ନିଜ ରଥକୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ‘ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ’ ରଥଟିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ । ପରେ, ମହାଭାରତର ଖାଣ୍ଡବ ବନ ଦହନ ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ରଥକୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ । ଅର୍ଜୁନ ସେହି ରଥରେ ବସି ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ପରେ ସେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥରେ ସାରଥି ହେଲେ । ସେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେବୀସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ ‘ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ’ ।
ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ; ଦେବଦଳନ
ରଥର ଅନ୍ୟ ନାମ- ଦର୍ପଦଳନ ଏବଂ ପଦ୍ମଧ୍ବଜ(କମଳ ଧ୍ବଜ)
ରଥର ଉଚ୍ଚତା- ୪୪ ଫୁଟ୍ ୬ ଇଞ୍ଚ (ପୂର୍ବ ଉଚ୍ଚତା ୨୧ ହାତ)
ରଥାଧିପ- ଜୟଦୁର୍ଗା
ରଥରେ ବ୍ୟବହୃତ କାଠର ସଂଖ୍ୟା- ୭୧୧ ଖଣ୍ଡ
ରଥର ଚକ ସଂଖ୍ୟା- ୧୨
ରଥ ଧ୍ବଜାରେ- ତ୍ରିପୁରା ସୁନ୍ଦରୀ
ରଥର ଆୟୁଧ- ପଦ୍ମ କହ୍ଲାର
ରଥ ପୀଠର ନାମ- କାମ୍ପଲ୍ୟ
ରଥର ଆବରଣ- କୃଣ୍ଣ ଓ ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣ
ସାରଥୀର ନାମ- ଅର୍ଜୁନ(ମତାନ୍ତରେ ଦେବଦତ୍ତ, ସାତ୍ବକୀ)
ରଥ ଅଶ୍ବର ବର୍ଣ୍ଣ: ରକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ (ନାଲି)
ଅଶ୍ବର ନାମ: ରୋଚିକା, ମୋଚିକା, ଜିତା ଓ ଅପରାଜିତା ଅନ୍ୟ କେତେକଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରଜ୍ଞା, ଅନୁଜ୍ଞା ଘୋରା ଓ ଅଘୋରା
ରଥ ଋଷି- ଯାଜ୍ଞ ବଳକ୍ୟ
ରଥ ମୁଖ ବା ମୁର୍ଦ୍ଧାରେ- ବ୍ରହ୍ମବର୍ତ୍ତା
ରଥାଧିଶ୍ବରୀ- ଜୟଦୁର୍ଗା
ରଥ ରକ୍ଷୟତ୍ରୀ- ଉଗ୍ରଚଣ୍ଡୀ
ରଥ ଅଧିଶ୍ବର ଦେବତା- ଶ୍ରୀସୁଭଦ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀସୁଦର୍ଶନ
ରଥ ଦେବୀ- ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂ
ରଥ ଯକ୍ଷ-କିଂଜ୍ବଳିକା
ରଥ ଗର୍ଭାଧୀଶ୍ବରୀ ଶକ୍ତି- ଶକ୍ତିସପ୍ତା, ଜୟା, ବିଜୟା, ଘୋରା ଅଘୋରା, ସୂକ୍ଷ୍ମା ଓ ଜ୍ଞାନା
ରଥର ଋଷି ପଟାରେ- ଭୃଗୁ, ସୁପ୍ରଭ, ବଜ୍ର, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଧ୍ରୁବ, ଉଲ୍ଲୁକ ଓ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଋଷି ମଣ୍ଡଳ
ରଥର କୁମ୍ଭ- ଅମୃତ , ଜୀବା, କାୟା
ରଥର ଦ୍ବାରପାଳ(ପୀଠ ପଟାରେ)- ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା
ରଥ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ନାମ- ହା, ହା
ଚାରଣଙ୍କର ନାମ- ମହାକ୍ରୁର
ରଥର ଯୁଗଳ ଶୁଆର ନାମ- ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦ୍ବାସୁପର୍ଣ୍ଣ
ରଥ ରତ୍ନ- ମାଣିକ୍ୟ
ରଥ ଚକ୍ରର ନାମ- ଦୀପ୍ତ
ଚକ୍ର ଉପରିସ୍ଥ ନେତର ନାମ- ନାଦାମ୍ବିକା
ରଥକାର- କାଳନେମୀ
କଳସ ଉପରେ ଥିବା ଶୂନ୍ୟ ଚକ୍ର- ଦୀପ୍ତ(ସୁଦର୍ଶନ)
ରଥ ଶିରରେ- ଭକ୍ତି ସମେଦ
ରଥ ଶକ୍ତି- ଚନ୍ଦ୍ରଘଣ୍ଟା
ଦଧିନଉତି ଉପରିସ୍ଥ କଳସତ୍ରୟର ନାମ- ପରା, ଅପରା ଓ ବୈଖାରୀ
ରଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ଚନ୍ଦ୍ରାତପର ନାମ- ବୀର ଘଣ୍ଟା
ରଥ ଦଉଡିର ନାମ- ସ୍ବର୍ଣ୍ଣଚୂଡା ନାମକ ନାଗ
ରଥ ଚାମର ସେବା- ସୁବେଧା ଦେବୀ
ରଥପାଳ- ହରିହର
ପଦ୍ମଧ୍ବଜା ରଥ ଦର୍ଶନରେ ମନୁଷ୍ୟର ଦର୍ପନାଶ ପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ରୋଗ ସନ୍ତାପ ନାଶ ହୋଇଥାଏ।🙏❤️
