कोल्हापूरच्या रंकाळा तलावाजवळ असलेल्या एका जुन्या वाड्यात 'माधवराव' आणि त्यांच्या पत्नी 'जानकीबाई' राहायचे. माधवराव हे पोस्ट खात्यातून निवृत्त झालेले एक साधे पोस्टमन होते. त्यांचा एकुलता एक मुलगा, 'राहूल', भारतीय सैन्यात सीमेवर होता.
दहा वर्षांपूर्वी सीमेवर एक भयंकर स्फोट झाला आणि राहूलची तुकडी बेपत्ता झाली. काही दिवसांनी मिलिटरीचा एक माणूस वाड्यात आला आणि त्याने माधवरावांच्या हातात एक 'तार' (Telegram) दिली. राहूल शहीद झाला होता. पण माधवरावांनी ती तार कुणालाच दाखवली नाही. त्यांनी एकही अश्रू ढाळला नाही. ते घरात आले आणि त्यांनी जानकीबाईंना हसत हसत सांगितले, "अगं, राहूल एका सिक्रेट मिशनवर गेलाय. त्याला पत्र लिहायला जमणार नाही, पण तो लवकरच येईल."
त्या दिवसापासून माधवरावांनी जानकीबाईंना एका खोट्या आशेत जिवंत ठेवले होते. जानकीबाई रोज दारात बसून राहूलची वाट बघायच्या. माधवराव स्वतः पोस्टमन असल्यामुळे ते अनेकदा खोटेच कोरे कागद आणून "राहूलचं पत्र आलंय" असे सांगून जानकीबाईंना वाचून दाखवायचे.
त्यांची मुलगी, 'नेहा', ही पुण्यात राहायची.
नेहाला वडिलांच्या या खोटेपणाचा आणि 'दगडी काळजाचा' भयंकर राग यायचा. "माझा भाऊ वारलाय हे या माणसाला माहीत आहे, तरीही आईला वेड्यासारखी खोटी आशा दाखवून हा माणूस रोज तिची फसवणूक करतोय. यांच्या डोळ्यांत स्वतःच्या पोरासाठी एक थेंब पाणी नाही, हे कसले बाप आहेत?" असे म्हणून नेहाने अनेक वर्षे वडिलांशी धड बोलणेही सोडून दिले होते.
आज या घटनेला दहा वर्षे उलटली होती. वयोमानाने आणि आजारपणाने काल रात्री जानकीबाईंचे निधन झाले.
अंत्यविधी आटोपल्यावर नेहा अत्यंत जड अंतःकरणाने आईची खोली आवरत होती. माधवराव बाहेर ओसरीवर शून्यात बघत एकटेच बसले होते. खोली आवरताना नेहाची नजर जानकीबाईंच्या एका अत्यंत जुन्या आणि गंजलेल्या लाकडी 'पेटीवर' गेली. आई ती पेटी कायम स्वतःच्या उशीजवळ ठेवायची.
"आईने नक्कीच दादाच्या आठवणी या पेटीत जपून ठेवल्या असतील. बाबांनी तर तिला आयुष्यभर वेड्यातच काढलं," असं रागाने पुटपुटत नेहाने एक जड वस्तू घेऊन त्या पेटीचे गंजलेले कुलूप फोडले.
कुलूप तुटले. नेहाने पेटीचे झाकण उघडले. पण... आतले दृश्य बघताच नेहाच्या कपाळावर आठ्या पडल्या. तिचा श्वास छातीतच गोठला.
त्या पेटीत राहूलचे जुने कपडे नव्हते. तिथे एक दहा वर्षांपूर्वीचे, फाटलेले आणि पुन्हा चिकटपट्टी लावून जोडलेले 'भारतीय सेनेचे अधिकृत पत्र' (Army Telegram) होते!
ते तेच पत्र होते, जे माधवरावांनी दहा वर्षांपूर्वी लपवले होते. नेहाचे हात थरथरू लागले. "हे पत्र आईकडे कुठून आलं? बाबांनी तर हे लपवलं होतं," विचारांच्या चक्रात तिने त्या पत्राखाली ठेवलेली आईची एक जुनी डायरी उघडली.
डायरीच्या पहिल्याच पानावर जानकीबाईंच्या थरथरत्या हस्ताक्षरात जे लिहिले होते, ते वाचून नेहाच्या पायाखालची जमीनच फाटली.
"माझ्या राहूल... आज मिलिटरीची गाडी दारात आली तेव्हा तुझे बाबा घरात नव्हते. मी स्वतः दारात जाऊन ते पत्र घेतलं. माझं काळीज फाटलं रे बाळा... तू आम्हाला सोडून गेलास. पण तेवढ्यात तुझे बाबा सायकलवरून आले. मी पटकन माझे अश्रू पुसले. मला माहीत होतं, जर तुझ्या बाबांना समजलं की आपला राहूल गेलाय... तर त्यांना त्याच क्षणी हार्ट अटॅक येईल आणि ते जागीच मरतील. त्यांचं हृदय खूप कमकुवत आहे. मी तो धक्का त्यांना देऊ शकत नव्हते."
डायरीच्या पानांवर जानकीबाईंच्या अश्रूंचे सुकलेले डाग स्पष्ट दिसत होते.
"मी ते पत्र गुपचूप या पेटीत लपवून ठेवलं. जेव्हा तुझे बाबा घरात आले, तेव्हा त्यांनी मला खोटंच सांगितलं की तू सिक्रेट मिशनवर आहेस. ते मला खोटं सांगत होते... पण ते खोटं बोलताना त्यांचा तो कापरा आवाज आणि त्यांचा तो लपवलेला हुंदका बघून मला आतून मरण यायचं.
गेले दहा वर्षे मी रोज रात्री बाथरुममध्ये तोंड दाबून तुझ्यासाठी रडते... आणि सकाळी उठून तुझ्या बाबांसमोर हसण्याचं नाटक करते. तुझे बाबा मला जिवंत ठेवण्यासाठी खोटे पत्र वाचून दाखवतात... आणि मी ते पत्र खरं असल्याचं नाटक करते, फक्त तुझ्या बाबांना जिवंत ठेवण्यासाठी! माझा नवरा खोटं बोलतोय, हे मला माहीत आहे... पण ते खोटं ऐकण्यातच माझ्या कुंकवाचं आयुष्य दडलेलं आहे."
डायरी नेहाच्या हातातून खाली गळून पडली.
जिच्याबद्दल नेहाला वाटत होते की तिला काहीच माहीत नाही... ती आई गेली दहा वर्षे स्वतःच्याच मुलाच्या मृत्यूचा शोक छातीत कोंडून नवऱ्यासमोर हसण्याचे नाटक करत होती. आणि ज्या बापाला नेहा 'दगडी काळजाचा आणि खोटारडा' समजत होती... तो बाप स्वतःचे अश्रू गिळून बायकोला जिवंत ठेवण्यासाठी दहा वर्षे खोटे हसत होता. दोघांनाही सत्य माहीत होते, पण एकमेकांचा श्वास थांबू नये म्हणून दोघांनीही एकमेकांपासून एका भयंकर सत्याचा पडदा शेवटपर्यंत पाळला होता. प्रेमाचा आणि त्यागाचा असा जीवघेणा खेळ जगात कुणीच खेळला नसेल.
नेहा त्या लाकडी पेटीसमोर गुडघ्यावर कोसळली. तिने ते भारतीय सेनेचे पत्र स्वतःच्या छातीशी घट्ट धरले. मागून माधवराव खोलीच्या दारात येऊन उभे राहिले. नेहाने मागे वळून पाहिले. आज जानकीबाई गेल्यामुळे माधवरावांना लपवण्याची काहीच गरज उरली नव्हती. दहा वर्षांनंतर आज पहिल्यांदाच त्या म्हाताऱ्या बापाच्या डोळ्यांतून घळाघळा अश्रू वाहत होते.
नेहा रडली नाही, तिने कोणताही आक्रोश केला नाही. पण तिचे डोळे फाटलेले होते. आई-वडिलांच्या त्या हिमालयाएवढ्या भयंकर आणि मूक त्यागाची जाणीव इतकी अस्वस्थ करणारी होती की, ती एका जिवंत प्रेतासारखी तिथेच थिजून गेली. ती सुन्न करणारी, जीवघेणी शांतता आज कोणत्याही आक्रोशापेक्षा हजार पटींनी भयंकर होती.
आपल्या माणसांचा खोटेपणा किंवा कठोरपणा हा अनेकदा आपल्याला वाचवण्यासाठी त्यांनी घेतलेला एक भयंकर निर्णय असतो. वरवरच्या परिस्थितीवरून कधीही नात्यांची पारख करू नका, कारण जेव्हा सत्याचा उलगडा होतो, तेव्हा पश्चात्ताप करण्यासाठी आयुष्यही अपुरे पडते.
#ह्रदयस्पर्शी #heart touching