*डॉ. आंबेडकरांची संस्मरणे...* *सेंट्रल रेल्वेस्थानकावर जे हजारो लोक त्यावेळी ऑल इंडिया शेड्यूल्ड कास्टस् फेडरेशनचे अध्यक्ष असलेल्या माझ्या पतीसोबत भारतातील लाखो किंवा करोडो बहिष्कृतांच्या नायकाची समर्थ* *नेत्याची-प्रतीक्षा करीत उभे होते त्यांच्यापैकी मी एक होते. त्यांना हार घालण्याचा पहिला मान मला मिळाला. स्टेशनवर उसळलेल्या गर्दीतून त्यांना बाहेर काढायला तासभरापेक्षा जास्त वेळ लागला. हा प्रसंग १९४४ चा असला तरी तो दिवस मी अजिबात विसरू शकलेले नाही आणि आजही तो माझ्या मनात अगदी ताजा आहे. ऑल इंडिया शे.का. फेडरेशनच्या मध्यवर्ती समितीची बैठक मद्रासेत रॉयपेट्टाह येथील अध्यक्षांच्या घरी झाली होती. शे.का.फे. चे देशाच्या सर्व भागांतील अध्यक्ष आणि सचिव परिषदेला हजर होते. त्या परिषदेत बहिष्कृत वर्गाचे भवितव्य ठरले होते. अनेक ठराव मंजूर केले गेले. परिषद दोन दिवस चालली. दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी वुडलैंडस् हॉटेलात मी एक छोटीशी पार्टी आयोजित केली होती. अनुसूचित जातीतील सुविद्य महिलांची ती पार्टी बहिष्कृतांच्या माननीय नेत्याचा गौरव करण्यासाठी होती दरवाजावर महिलांनी त्यांचे स्वागत केले, हसतमुखाने त्यांनी प्रवेश केला. सुविद्य स्त्रियांना भेटल्याने आणि त्यांच्याशी संभाषण केल्याने त्यांना आनंद वाटला. दक्षिण भारतातील अनुसूचित जातींच्या स्त्रियांमध्ये काही पदवीधर आणि विदूषी असल्याचे ऐकून त्यांना आश्चर्य वाटले. बायकांशी इंग्रजीतून संभाषण करीत त्यांनी पार्टीचा आनंद घेतला. बायकांचा त्यांच्याशी परिचय करून दिला जात असताना त्यांनी उच्चारलेले शब्द मला अजून आठवतात. "अरे वा! दक्षिण भारतातील आपल्या समाजातील स्त्रियांनी जेवढी प्रगती केली आणि उत्तम शिक्षण घेतले तेवढे देशात अन्यत्र कोठेही दिसत नाही." त्याच दिवशी सायंकाळी साडेपाच वाजता जाहीर सभा ठेवलेली होती. पण ते स्त्रियांच्या मंडळातून तिकडे साडेसहाला गेले. या नेत्यांनी मद्रास सोडले तेव्हा त्यांना निरोप देण्याचा जंगी कार्यक्रम केला होता.* *त्यानंतर पुन्हा मी डॉ. आंबेडकरांना मुंबईत आयोजित केलेल्या एका परिषदेत भेटले. ती परिषद तीन दिवस चालली. अखेरच्या दिवशी झालेल्या स्त्रियांच्या सत्राची मी अध्यक्ष होते. समाजाचे मुकुटमणी डॉ. आंबेडकर, अध्यक्ष रावबहादूर एन. शिवराज आणि सरचिटणीस श्री. पां. न. राजभोज तेथे होते. त्या दिवंगत नेत्याने दिलेले प्रभावी भाषण मला अजून आठवते. मी आणि माझे पती त्यांच्या राजगृह नामक बंगल्यावर गेलो होतो. तेथे आम्ही त्यांच्यासोबत चहापान केले. त्यांच्या खासगी ग्रंथालयातील विलक्षण ग्रंथसंभार मी पाहिला. त्यात मला चारित्र्य, कौटुंबिक जीवन आणि राजकारण या विषयांवरील "थिरुक्कुरल" या तामिळ भाषेतील पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर आढळले. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी थिरू वल्लूवर नामक लेखकाने ते लिहिले होते. तो एक अनुसूचित जातीचा कवी होता. ते पुस्तक म्हणजे मी माझ्या नेत्याला ते मद्रासेत आले असता दिलेली नम्र भेट होती.* *तिसऱ्यांदा मी या श्रमिकांच्या उद्धारकर्त्याला ते श्रममंत्री असताना त्यांच्या दिल्ली येथील बंगल्यावर भेटले होते. त्या रात्री नेते, अध्यक्ष रा.ब. एन. शिवराज आणि मी आपल्या समाजाबद्दल आणि त्याच्या भवितव्याबद्दल बोलत बसलो होतो. नेतेसाहेब माझ्या पतीला सूचना देत होते, "पॅसिफिक रिलेशन्स कॉन्फरन्स" ला प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित राहण्यासाठी त्यांना भारत सोडून अमेरिकेला जावे लागणार होते. दुसऱ्या महायुद्धाचा तो काळ होता. डॉ. आंबेडकर माझ्याकडे वळून म्हणाले, "हे पाहा मिसेस शिवराज, या पेचप्रसंगाच्या क्षणी तुमच्या पतीला शे.का. फेडरेशनचे अध्यक्ष आणि प्रतिनिधी म्हणून अमेरिकेला जावेच लागणार आहे. कोट्यवधी अस्पृश्यांची कैफियत मांडायला आणि जागतिक परिषदेपुढे आपल्या अडचणी ठेवायला त्यांनी तेथे गेलेच पाहिजे. तेथून ते सुखरूप परत येतीलच अशी हमी मी तुम्हाला देऊ शकणार नाही. तुमचं म्हणणं काय आहे? त्यांनी जाऊ नये असे तुम्हाला वाटत असेल तर तसे सांगा. मी त्यांना थांबवीन आणि त्यांच्याऐवजी मी स्वतः नंतरच्या विमानानं जाईन." मी त्यांना म्हणाले, "माझ्या पतीला जाऊ द्या. माझी त्यांना पाठवण्यास मुळीच हरकत नाही. त्यांना वाटेत काही झाले तरी त्याचा दोष मी खचितच तुमच्यावर टाकणार नाही. उलट माझे पती एका चांगल्या कारणासाठीच आपल्याला सोडून गेले असे समाधान मी मानीन." माझ्याकडे पाहून ते हसले आणि म्हणाले, "छान मी तुमच्या धाडसाला दाद देतो." दुसऱ्या दिवशी माझे पती विमानाने अमेरिकेला रवाना झाले आणि डॉ. आंबेडकरांचा निरोप घेऊन मी माझ्या मुलासोबत मद्रासला परतले. ते नेहमी मला पत्र पाठवून माझ्या पतीचे कुशल कळवत असत.* *चौथ्यांदा मी त्यांना पुन्हा मद्रासलाच भेटले. श्रममंत्री म्हणून ते दक्षिण भारताच्या दौऱ्यावर होते. श्री. पां. न. राजभोज त्यांच्यासोबत आले होते. मदुराई, कोईम्बतूर आणि आंध्रप्रदेश भागांना त्यांनी भेटी दिल्या. त्यांच्याबरोबर प्रवास करण्याची आणि त्यांच्या भाषणांचे तमिळ तर्जुमे करण्याची संधी मला लाभली.* *कायदामंत्री असताना ते जेव्हा आजारी पडले तेव्हा दिल्लीला जाऊन त्यांची शुश्रूषा करावी असे मला खूपच वाटले होते. पण दुर्दैवाने काही कारणांमुळे मी जाऊ शकले नाही. त्यानंतर कधीच त्या कोट्यवधी जनतेच्या निर्भय आणि सामर्थ्यशाली नेत्याला आणि भारतमातेच्या धोर सुपुत्राला भेटण्याची संधी मला मिळाली नाही.* *गाडा विद्वान, प्रामाणिक राजकारणी, निर्भय आणि सचोटीचा नेता आणि संविधानकर्ता अशा विविध स्वरूपांत जगाच्या मानवमात्रासमोर ते एक जिताजागता आदर्शच ठरले आहेत.* *कार्यसंपादक मुक्तीदाता विशेषांक* *लेखक श्रीमती मीनाम्बल शिवराज* *डॉ. आंबेडकरांचे निकटचे सहकारी आणि अ.भा.शे.का. फेडरेशनचे अध्यक्ष रावबहादूर एन. शिवराज यांच्या पत्नी,* *मिलिंद कॉलेज ऑफ आर्टस् कॉलिज मॅगझिन, विशेषांक-* *एप्रिल १९६६, पृष्ठ-४०* *संदर्भ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : अनुभव आणि आठवणी* #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #😇प्रेरणादायक डायलॉग व्हिडिओ #🙂Positive Thought #💪बुद्धांची तत्वे📜 #🎑प्रेरणादायी मोशन व्हिडीओ