*सामाजिक व्यवस्थेची ठळक वैशिष्ट्ये* *पृष्ठभूमी अशी साफसुतरी केल्यावर आता पुढचे आणखी काही प्रश्न उभे करूयात- खेडी आणि घेट्टो यांच्या स्वरूपात उभ्या राहिलेल्या सामाजिक व्यवस्थेची ठळक वैशिष्ट्ये कोणती आहेत? स्पृश्य आणि अस्पृश्य यांच्यात संपूर्ण अलगीकरण हे या प्रस्थापित व्यवस्थेचे व्यवच्छेदक वैशिष्ट्य आहे. अस्पृश्यांचा पेट्रो हा स्पृश्यांच्या खेड्धापासून अलग, वेगळा आणि अंतरावर असतो. काही वेळा स्पृश्यांपासून मैलभर अंतरावरही घेट्टो असू शकतो. तो त्यापेक्षा कमी अंतरावर जरी असला तरी अलग आणि वेगळा असतोच असतो. स्पृश्य आणि अस्पृश्य यांच्यात अलगपणाची एक कडक पद्धत सतत कायम ठेवली जाते. अस्पृश्याला खेड्याच्या आत राहता येत नाही आणि स्पृश्याला घेट्टोमध्ये राहता येत नाही. हिंदूंच्या विहिरीवरून पाणी घेण्याला अस्पृश्याला मनाई असते. तो हिंदूंच्या मंदिरात प्रवेश करू शकत नाही. त्याला हिंदूंच्या शाळेत दाखल केले जाऊ शकत नाही. कोणताही न्हावी त्यांची हजामत करणार नाही आणि कोणताही परीट त्यांचे कपडे धुणार नाही.* *अस्पृश्यांची वस्ती कोणत्या दिशेला असावी याची निवड अस्पृश्यांना करता येत नाही. तो प्रस्थापित व्यवस्थेचा भाग असतो. सर्वात जी दिशा अशुभ असेल तिकडे ती वस्ती असावी. चार दिशांपैकी दक्षिण अनुम मानली जात असल्यामुळे अस्पृश्यांची घरे निरपवादपणे गावाच्या दक्षिणेला असतात.* *अस्पृश्य हा कफल्लक समुदाय असतो. कोणत्याही व्यापारात तो पडू शकत नाही. कोणताही उद्योग त्याच्या मालकीचा असू शकत नाही. जमीनमालकी त्याच्याकडे कधीच नसते. तो सर्वस्वी परावलंबी समाज असतो आणि उपजीविकेसाठी तो स्पृश्य समाजावरच भिस्त ठेवून असतो. तीन प्रकारे तो आपता चरितार्थ चालवतो. एक म्हणजे आपले श्रम खेड्यातील जमीनमालकाला मजुरीवर देणे, दुसरा मार्ग असा की जंगलातून जळण किंवा गवत खेड्यात आणून विकणे, तिसरा रोज रात्री स्पृश्य ग्रामवासीयांच्या दारोदार जाऊन अन्नाची भीक मागणे,* *अर्थातच, पहिला मार्ग अनिश्चित आहे. अधूनमधूनच काम मिळते. त्यात नियमितपणा मुढीव नसतो. दुसरे म्हणजे अस्पृश्यापाशी घासाघीस किंवा सौदेबाजी करण्याची ताकद मुळीच नसते. हिंदूना द्यावीशी वाटेल तेवढीच मजुरी त्यांना मुकाट्याने घ्यावी लागते आणि ती अगदीच किरकोळ असते.* *मजूरदार म्हणूनही त्यांची घासाघीस नसते. हिंदू जमीनदार ठरवतील ते मजुरीचे दर त्याना मान्य करणे भाग पडले. मजुरी कधी पैशात तर कधी वस्तुरूपाने दिली जाते. केलेल्या कामाशी मजुरीची काहीच बरोबरी नसते. मेहेरबानी केल्यासारखीच ती दिली जाते. आजही भारताच्या काही भागात अस्पृश्यांना दिवसाकाठी दीड आणा मजुरी हा दर ठरलेला आहे. बऱ्याचदा त्यांना धान्यरूपाने मजुरी दिली जाते. युक्त प्रांतात अस्पृश्यांना दिल्या जाणाऱ्या धान्याला 'गोबराहा' असे नाव आहे. 'गोबराहा'चा अर्थ आहे 'गुह्यांग धान्य' किंवा प्राण्याच्या शेणात असलेले धान्य, मार्च आणि एप्रिल महिन्यांत जेव्हा पिके निसवतात, कापली आणि वाळवली जातात तेव्हा ती खळ्यात पसरतात. खुरांच्या वजनाने कणसांमधून दाणे बाहेर पडावेत म्हणून त्यावर बैलांना फिरवतात. कणसे तुडवताना बैल कडब्याबरोबरच धान्यही गिळतात. वाजवीपेक्षा जास्त चारा खाल्ल्यामुळे धान्याचे दाणे पचवणे त्यांच्यासाठी अवघड होऊन बसते. दुसऱ्या दिवशी ते दाणे त्यांच्या शेणातून बाहेर पडतात. शेण चाळून त्यातले दाणे वेगळे केले जातात आणि अस्पृश्य मजुरांना ते रोजी हणून दिले जातात. ते दळून त्यांचे पीठ करतात आणि त्याच्या भाकरी थापतात, खातात.* *गवत आणि जळण आणून विकण्याच्या बाबतीत सांगायचे तर पावसाळ्यात ते बंदच होते आणि जेव्हा ते खुले असते तेव्हाही जंगल रखवालदारांवर ते अवलंबून असते. त्याला चिरीमिरी दिली तरच तो त्यांना सरकारी जंगलातून जळणाची लाकडे व गवत नेऊ देतो. ते जेव्हा गावात आणतात तेव्हा ग्राहकाच्या बाजारपेठेला त्यांना तोंड द्यावे लागते. मुख्य ग्राहक हिंदू असतात ते संगनमत करून पडते भाव ठरवतात आणि दम धरण्याइतपत ताकद नसल्यामुळे अस्पृश्यांना आपला माल मिळेल ते दाम घेऊन विकणे भाग पडते. खेड्यापासून गावापर्यंत आणि वापस अशी दहादहा मैलांची पायपीट त्यासाठी त्यांना बऱ्याचदा करावी लागते.* *चौथा मार्ग हाच अस्पृश्यांचा चरितार्थ चालवण्याचा सर्वात महत्त्वाचा मार्ग असतो असे सांगितले तर कोणाला धक्कादायक वाटेल. भारताच्या काही भागांत तो अस्पृश्यांचा पारंपरिक हक्क मानला जाऊ लागला आहे आणि सरकारसुद्धा अस्पृश्यांना भीकरूपाने मिळणाऱ्या अन्नाची किंमत अस्पृश्यांला सरकारी नोकरीत नेमायचे झाले तर त्याचे पारिश्रमिक निश्चित करताना विचारात घेते.* *भारतातल्या सहा कोटी अस्पृश्यांसाठी स्पृश्यांच्या दारी भीक मागून अन्न मिळवण्याचा हक्क हे उपजीविकेचे प्रमुख साधन ठरले आहे. संध्याकाळच्या जेवणाच्या नेहमीच्या वेळेनंतर कोणीही जर खेड्यात फेरफटका मारला तर गल्लोगल्ली फिरून अन्नासाठी अस्पृश्यांनी मारलेल्या ठराविक आरोळ्या हमखास कानावर पडतील* *कायद्याने अस्पृश्यांसाठी उपजीविकेचे साधन म्हणून घालून दिलेल्या या भिकेचे रूपांतरही एका व्यवस्थेत करून टाकले गेले आहे आणि त्यातून अस्पृश्य कुटुंबे खेड्यातील स्पृश्यांच्या कुटुंबांशी कायमची बखडून टाकली आहेत. दास किंवा अर्धमुक्त शेतकरी यांना मध्ययुगात जसे जमीनदार-उमरावांशी जखडले होते, बेट त्याच धर्तीवर ही जोडणी केली आहे. स्पृश्य कुटुंबांची सत्ता त्यांच्याशी संलग्न अस्पृश्य कुटुंबावर वालते. हा संबंध इतका व्यक्तिगत स्वरूपाचा झाला आहे की स्पृश्य माणसाने अस्पृश्याचा 'माझा माणूस' असा केलेला उल्लेख अनेकदा आपल्या कानावर पडतो. स्पृश्यांच्या दारी उभे राहून अस्पृश्याने भीक मागण्याच्या प्रथेचे व्यवस्थीकरण होण्यास याचा खूपच हातभार लागला आहे. चरितार्थाची साधने जुळवण्याच्या मार्गातील या अडचणींबरोबरच अस्पृश्यांना इतरही अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागते. काही खेड्यांमधून* *अस्पृश्यांना ते अस्पृश्य आहेत केवळ या कारणाखातर कर भरावा लागतो. पंजाबात त्यांना 'हैसियत टॅक्स' नावाचा कर देणे भाग असते. काठियावाडात त्यांना लग्नांवरचा कर द्यावा लागतो.* *प्रस्थापित व्यवस्थेचे तिसरे वैशिष्ट्य असे आहे की ती उभय बाजूंसाठी दर्जाच्या तसेच कार्यांच्याही दृष्टीने वंशपरंपरागत असते. एकदा जो स्पृश्य तो कायमचा स्पृश्य. एकदा जो अस्पृश्य तो कायमचा अस्पृश्य. एकदा जो ब्राह्मण, नेहमीसाठी ब्राह्मण. एकदा जो भंगी तो नेहमीसाठी भंगी. त्या* *व्यवस्थेखाली जे उच्च म्हणून जन्माला येतात ते उच्चच राहतात, जे खालचे म्हणून जन्मतात ते खालचेच राहतात. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर प्रस्थापित व्यवस्था ही कठोर कर्मसिद्धांतावर किंवा नियतीवर उभी राहिलेली आहे. नियती ही गोष्ट ठाम आहे आणि कधीच बदलणारी नाही. त्या नियतीचा तिच्या खाली जगणाऱ्या व्यक्तींच्या गुणांशी काहीच संबंध नाही. एखादा अस्पृश्य मानसिक आणि नैतिक दृष्टींनी कितीही श्रेष्ठ असला तरी त्याचा दर्जा,* *मानसिक आणि नैतिक दृष्टींनी त्याच्यापेक्षा कितीही हीन असलेल्या, स्पृश्यापेक्षा खालचाच असणे भाग आहे. स्पृश्य कितीही निर्धन असला तरी त्याचा दर्जा, कितीही सघन असलेल्या अस्पृश्यापेक्षा वरचाच राहाणार...* *कार्यसंपादक मुक्तीदाता विशेषांक* *संदर्भ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अनुभव आणि आठवणी* *लेखक नानकचंद रत्तू* #🙂Positive Thought #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #😇प्रेरणादायक डायलॉग व्हिडिओ #💪बुद्धांची तत्वे📜