*तक्षशिला विद्यापीठ* *तक्षशिला हे गांधार देशाची राजधानी ख्रिस्तपूर्व सातव्या शतकातील विद्येचे महान केंद्र होते. उत्तरापथचे ते एक प्रसिद्ध व समृद्ध नगर होते. चंद्रगुप्तानंतर त्याचा पुत्र त्यावेळी सिंहासनारुढ होता. बिंदूसाराने शत्रुचे दमन करुन मौर्य साम्राज्याचे संरक्षण केले होते. त्यामुळे त्याला अमित्रघात (शत्रुविघातक) असे नाव दिल्याचे आढळते. बिंदूसाराच्या अनेक पुत्रापैकी वडीलपुत्र सुषीम आणि अशोक विशेष प्रसिद्ध होते. सुषीम तक्षशिलेचा व त्यामुळे राजपुत्र अशोकाला तेथे पाठविण्यात येवून बंडाचे दमन करण्यात आले होते,* *सम्राट अशोकाने त्यावेळी राजकुमार कुणालला तक्षशिलेचा उपराजा म्हणून नियुक्त केले हाते. भगवान बुद्ध आणि बिंबीसार यांच्या काळात तक्षशिलेचा राजा पुष्करसारिण हा होता. त्यावेळी गांधार देशाची पूर्वसिमा सिंधूनदी होती. गांधारपासून तक्षशिलेचा प्रदेश पृथक होता असे मत इजिप्तचे टॉलमी यांनी व्यक्त केले आहे.* *पुराणामध्ये अशी कथा प्रसिद्ध आहे की, नागदेवता वासुकीने विद्येचा प्रसार करण्यासाठी तक्षशिला हे ठिकाण निवडले होते. त्यावेळी नागलोक पराक्रमी, विद्याप्रेमी आणि साहसी होते. त्यामुळे पूर्वेला आसाम, दक्षिण आणि पश्चिमेला अनेक भागात नाग वंशीय पसरलेले असून अनेक ठिकाणी त्यांचे शासन स्थापन झालेले दिसून येत होते. नागलोक प्राचीन भारतातील एक महत्वपूर्ण जमात होती. आर्याच्या महाभारत आणि पुराणातून अनेक नागनेत्यांची नावे आढळतात. त्यामध्ये इंद्राचा मित्र वासुकी, विष्णूचा दास शेष, कर्कोटचा नाग शंख, श्वेत महापदम्, कंबल, अश्वतर, एलापत्र, धनंजय, महाबळ, कुलीक, नागेंद्र, अपराजीत, अनंत इत्यादी नावे प्रमुख आहेत. आर्याशी मित्रत्वाने वागणाऱ्या नागकुलांना तेव्हा आर्यसंस्कृतीत समाविष्ट करण्यात आले होते. परंतु आर्याना न मानणाऱ्या नागांचे त्यांच्याशी फार मोठे वैर होवून मोठे-मोठे संघर्ष झाले. तक्षक कुळांचे पांडवाशी तीन पिढ्यापर्यंत वैर चालत राहिले. अर्जुनाने तक्षकांचे खांडववन जाळले आणि अनेक नागांची कत्तल केली. त्याचा बदला म्हणून तक्षकाने अर्जुनपुत्र परिक्षीताला ठार मारले. परिक्षीताचा मुलगा जनमेजयाने बापाच्या मृत्यूचा सूड घेण्यासाठी सर्पसत्र चालवून अनेक नागकुलांची कत्तल केली. अशाप्रकारे नागांची वस्ती जवळ जवळ सर्व भारतभर पसरली होती. स्थापना* *भगवान बुद्धांच्या काळात आणि त्यापूर्वीही तक्षशिला नगराची प्रसिद्धी एक विशाल शिक्षण केंद्राच्या रुपाने संपूर्ण जम्बुदीपात पसरलेली होती. तक्षशिला विद्यापीठ पश्चिम पंजाबपासून जवळ जवळ १८ मैल अंतरावर वसलेले होते.* *तक्षशिला हे विद्येचे प्राचीन केंद्र होते. कनिंघम यांचे मते तक्षशिला नगरीचे ठिकाण शाहजीकी ढेरी जवळच होते. रावळपिंडीपासून अगदी जवळ या विद्यापीठाचे अवशेष प्राप्त झाले आहेत. पूर्वी भद्रशिला हे या ठिकाणचे नाव होते.* *भारताच्या वायव्य कडील गांधार देशाची तक्षशिला ही राजधानी होती. हे विशाल सुशासित व धनधान्याने समृद्ध असे नगर होते असे स्ट्रेंबो या इतिहासकाराने म्हटले आहे. इ.स. पूर्व ८०० ते इ.स. ४०० या काळात तक्षशिला शिक्षणाचे केंद्र म्हणून प्रसिद्ध होते.* *तक्षशिला विद्यापीठाची स्थापना 'भरत' याने केली व प्रशासन 'तक्ष' या व्यक्तिकडे सोपविले होते. असा उल्लेख जातककथेत आहे. वैदिक उत्तर काळात तक्षशिला हे शहर विकास पावले."* *पाचव्या आणि सातव्या शतकात क्रमशः फाहियान आणि हयु-एन-त्संग यांनी तक्षशिलेची यात्रा केली होती. फाहियान यांनी आपल्या प्रवास वर्णनात लिहून ठेवले आहे की, बोधिसत्वाने एकेकाळी एका प्राण्यांसाठी आपले शिर कापून येथे बलिदान दिले होते. म्हणून या ठिकाणचे नाव तक्षशिला असे पडलें. तक्षशिलाचे चीनी नाव शि-शि- चेंग, याचा अर्थ शिरच्छेद असा होतो.* *दिव्यावदान (चंद्रप्रभबोधिसत्व चर्यावदानम् २२ वे अवदान) नुसार बोधिसत्वाने आपल्या एका पूर्व जन्मात चंद्रप्रभाच्या रुपात एका ब्राह्मण याचकासाठी आपले शिर येथे अर्पित केले होते. यावरुन या ठिकाणाला तक्षशिला म्हणू लागले.* *तक्षशिलेचे अधिकतर ग्रीक रुपांतर 'टेक्सिला' या नावावरुन ओळखले जाते. गांधार देशाची तक्षशिला ही राजधानी शिक्षण आणि व्यापार या दोन्ही दृष्टीने दूरवर प्रसिद्ध होती. नंदी विशाल जातक आणि सारभ जातक यामध्ये गांधार राजा येथे राज्य करीत असतानाचा उल्लेख आहे.* *सांस्कृत काव्य रघुवंश (१५-८९) नुसार भरत याचा पुत्र तक्षक याने या नगरीची स्थापना केली होती असाही उल्लेख आहे तर या विद्यापीठाला तक्षशिला हे नाव तक्षशिला नगराच्या नावावरुनच पडले असे म्हटले जाते. काही विद्वानांच्या मते तक्षशिला ही नागवंशीयाची राजधानी होती. नागंवशाचा प्रभावशाली राजा तक्षक या नावावरुन हे नगर वसविले होते.* *ह्यु-एन-त्संग या चीनी प्रवाशाने तक्षशिला नगराचे विस्तृत वर्णन केलेले आहे. अशोकाच्या काळात कुणालचे डोळे तिष्यरक्षिताकडून याच नगरात काढले होते...* *पुढील भागात* *मुक्तीदाता विशेषांक* #💪बुद्धांची तत्वे📜 #🙂Positive Thought #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #😇प्रेरणादायक डायलॉग व्हिडिओ #🎑प्रेरणादायी मोशन व्हिडीओ