प्रवेश - परवान्याच्या प्रतीक्षेत डॉ. आंबेडकरांचे पूर्वायुष्य अत्यंत दुःखमय होते. आपल्या देशाच्या लाखो माणसांना दासगुलामांचा दर्जा देणाऱ्या हिंदू समाजरचनेच्या सर्वात कडक आरोपपत्राचाच जणू तो आविष्कार होता. अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या अस्पृश्य कुटुंबात जन्म लाभलेला आणि लहानपणापासून जातिग्रस्त समाजाच्या छळाला बळी ठरलेला तरुण भीम हा एव्हाना विषमता, अन्याय, भेदभाव आणि शोषण या संकल्पनांवर अधिष्ठित, चातुर्वर्ण्यवर उभारलेल्या हिंदू धर्मांतर्गत जातिव्यवस्थेच्या विरोधात पेटून उठलेला बंडखोर झाला होता. सामाजिक पूर्वग्रह त्याला नाउमेद करू शकले नाहीत याचे कारण धारिष्ट्य, चिकाटी व दीर्घोद्योग हे त्याचे सद्गुण होते. आगामी पृष्ठांतून डॉ. आंबेडकर त्यांचे स्वतःचे अनुभव सांगत आहेत. आयुष्यात त्यांच्या स्वतःच्या वाट्याला आलेले, तसेच त्यांनी इतरांच्या अनुभवांमधून उचललेले असे हे भीषण प्रसंग आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर परकीयांना अस्पृश्यतेचे अस्तित्व अर्थातच माहीत असते. पण ती त्यांच्या आसपास नसल्यामुळे प्रत्यक्षात तिचे स्वरूप किती जीवघेणे असते याची ते कल्पना करू शकत नाहीत. हिंदू बहुसंख्येच्या खेड्यात गावकुसाबाहेर राहणाऱ्या मूठभर अस्पृश्यांनी रोज खेड्यात जाऊन त्याची गलिच्छ घाण दूर करायची, सगळ्या अलबत्यागलबत्यांचे निरोप पोचवायचे, हिंदूंच्या दारोदार जाऊन अन्न गोळा करायचे, हिंदू वाण्याच्या दूरवरच्या दुकानातून मसाले व तेल विकत आणायचे, त्या खेड्याला सर्वार्थांनी स्वतःचे घर मानायचे आणि तरीही खेड्यातल्या कोणालाही स्पर्श करायचा नाही की कोणाकडून स्पर्श करवून घ्यायचा नाही हे कसे शक्य होते हे त्यांच्या ध्यानात येणेच अवघड असते. सवर्ण हिंदूंकडून अस्पृश्यांना दिल्या जाणाऱ्या वर्तणुकीची प्रभावी कल्पना त्यांना कशी द्यावी हा प्रश्नच आहे. हे दोन प्रकारांनी करता येईल. एकतर सर्वसाधारण वर्णन करायचे किंवा मग त्यांच्याशी होणाऱ्या वागणुकीच्या प्रत्यक्ष प्रकरणांचे इतिवृत्त सांगायचे. मला वाटते की पहिल्यापेक्षा दुसरा मार्ग अधिक प्रभावी होईल. ही उदाहरणे निवडताना मी अंशतः माझ्या स्वतःच्या अनुभवांचा तर अंशतः इतरांच्या अनुभवांचा आधार घेतला आहे. माझ्या आयुष्यात प्रत्यक्ष घडलेल्या काही प्रसंगांपासून मी प्रारंभ करतो. अस्पृश्य आणि हिंदू आमचे कुटुंब मूळचे मुंबई इलाख्याच्या रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तहसिलात राहणारे होते. ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट सुरु झाल्यापासूनच माझ्या पूर्वजांनी आपले वंशपरंपरागत व्यवसाय सोडून कंपनीच्या लष्करात नोकऱ्या धरल्या होत्या. कुटुंबाची हीच परंपरा माझ्या पित्यानेही पुढे चालवली आणि सैन्यात नोकरी शोधली. अधिकायाच्या पदापर्यंत ते वर पोचले आणि सेवानिवृत्त झाले. तेव्हा ते सुभेदार या हुद्यावर होते. सेवानिवृत्त झाल्यावर त्यांनीच आपल्या कुटुंबाला स्थायिक होण्याच्या इराद्याने दापोलीस आणले. पण काही कारणांनी त्यांनी तो इरादा बदलला. दापोली सोडून हे कुटुंब साताऱ्यास आले. तेथेव आम्ही १९०४ पर्यंत राहिलो. पहिला प्रसंग जो मला आठवतो आणि मी येथे नमूद करणार आहे तो आम्ही सातारा मुक्कामी असतानाचाच आहे. माझी आई तोपर्यंत मरण पावली होती. माझे वडील सातारा जिल्ह्याच्या खटाव तालुक्यातील गोरेगाव नामक दूरच्या गावी कोशपाल म्हणून नोकरी करत होते. हजारोंच्या संख्येने मृत्युमुखी पडत असलेल्या दुष्काळग्रस्त लोकांना रोजगार पुरविण्याच्या हेतूने त्या ठिकाणी मुंबई सरकारने तलाव खोदण्याचे काम सुरू केले होते. गोरेगावला जाताना मी, माझ्यापेक्षा मोठा असलेला माझा भाऊ आणि माझ्या थोरल्या मृत बहिणीची दोन मुले आम्हा सर्वांना वडिलांनी माझ्या आत्याच्या आणि काही दयाळू शेजाऱ्यांच्या हवाली केले होते. माझ्या आत्याइतकी प्रेमळ व्यक्ती मी कधीच पाहिली नव्हती, पण ती आमच्या काहीच कामाची नव्हती. ती काहीशी ठेंगणी होती आणि तिला पायांचा काहीतरी त्रास असल्यामुळे कोणाची तरी मदत घेतल्यावाचून तिला हिंडणे फिरणेही कठीण होते. बऱ्याच वेळा तर तिला उचलून इकडचे तिकडे करावे लागायचे. मला दोन बहिणी होत्या. त्या विवाहित होत्या आणि दूर आपापल्या घरी नांदत होत्या. आत्याला तिच्या असहाय अवस्थेमुळे जमत नसल्यामुळे स्वयंपाकपाणी हा आमच्यापुढे मोठाच प्रश्न होता. आम्ही चारही मुले शाळेत जात असू आणि स्वयंपाकही करत असू. भाकरी काही आम्हाला करता येत नसत म्हणून मग आम्ही पुलावावरच दिवस काढत असू. तो बेत सोपा असायचा. तांदूळ आणि मटणाचे तुकडे कालवून शिजवले की झाले. खजिनदार असल्यामुळे बाबा काही गाव सोडून साताऱ्याला आम्हाला भेटायला येऊ शकत नव्हते म्हणून मग त्यांनी आम्हालाच पत्र लिहून गोरेगावला उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांत त्यांच्यासोबत राहायला बोलावले होते. आम्ही सर्व मुले जायला मिळणार म्हणून अंतर्बाह्य उतावीळ झालो होतो, कारण तोपर्यंत आम्ही कोणीही रेलगाडीच पाहिलेली नव्हती.... पुढील भागात मुक्तीदाता विशेषांकb #📢एडिटिंग ट्यूटोरियल📷 #😇प्रेरणादायक डायलॉग व्हिडिओ #🎑प्रेरणादायी मोशन व्हिडीओ #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #🙂Positive Thought