पुण्याच्या प्रसिद्ध फर्ग्युसन कॉलेज रोडवर (FC Road) संध्याकाळची वेळ होती. तरुण मुला-मुलींची गर्दी, कॅफेमधला गोंगाट आणि वाहनांचा आवाज. तिथेच, एका कोपऱ्यात, जिथे महापालिकेची मोठी कचराकुंडी होती, तिथे एक ६५-७० वर्षांचा म्हातारा बसला होता. त्याचा अवतार बघण्यासारखा नव्हता. अंगावर एकच फाटका शर्ट, वाढलेली दाढी, जटा झालेले केस आणि अंगाला दुर्गंधी येत होती. तो कचऱ्यातून काहीतरी शोधून खात होता. येणारे-जाणारे लोक त्याला बघून नाक मुरडत होते. काही टवाळखोर पोरं त्याला दगड मारून पळून जात होती. "ए वेड्या! ए सायंटिस्ट! काय शोधतोय कचऱ्यात?" तो म्हातारा कोणाकडेच बघत नव्हता. त्याच्या हातात एक 'विटकरीचा तुकडा' (Red Brick Piece) होता. तो त्या तुकड्याने फुटपाथवर आणि समोरच्या भिंतीवर काहीतरी 'गिचमिड' लिहित होता. लोक हसून म्हणायचे, "बघा, वेडा काहीतरी नक्षी काढतोय." त्याच वेळी, तिथून 'समीर' एका लग्सरी कार मधून जात होता. समीर आता शहराचा 'जिल्हाधिकारी' (Collector) झाला होता. त्याला आज कॉलेजच्या कार्यक्रमात प्रमुख पाहुणे म्हणून बोलावलं होतं. समीरची नजर त्या म्हाताऱ्यावर पडली. गाडी सिग्नलला थांबली होती. समीरने खिडकीतून बाहेर पाहिलं. त्या म्हाताऱ्याने भिंतीवर जे लिहिलं होतं, ते बघून समीरचे डोळे विस्फारले. ते काही गिचमिड नव्हतं. ती 'कॅल्क्युलसची अवघड समीकरणं' (Complex Calculus Integration Problems) होती. आणि ती इतकी अचूक होती की, एखाद्या सामान्य प्रोफेसरलाही सोडवायला वेळ लागेल. समीरने ड्रायव्हरला ओरडून सांगितलं, "गाडी थांबव! आताच्या आता!" समीर गाडीतून उतरला. तो आपला सूट-बूट सावरत त्या कचराकुंडीजवळ गेला. सुरक्षारक्षक आणि लोक बघत राहिले. "कलेक्टर साहेब या वेड्यापाशी का जात आहेत?" समीर त्या म्हाताऱ्याच्या जवळ गेला. दुर्गंधी येत होती, पण समीरला त्याचं भान नव्हतं. तो भिंतीवरची ती गणितं वाचत होता. आणि त्याला त्याच्या बालपणीची आठवण झाली. त्याच्या शाळेत एक शिक्षक होते - 'देशपांडे सर'. जे गणिताचे जादूगार होते. ते नेहमी म्हणायचे, "गणितात देव असतो रे! आणि हे जग एक समीकरण आहे." पण २० वर्षांपूर्वी, देशपांडे सरांच्या पत्नीचा आणि मुलाचा एका भीषण अपघातात मृत्यू झाला होता. त्या धक्क्याने सर वेडे झाले होते आणि ते कुठेतरी गायब झाले होते. समीरने थरथरत्या हाताने त्या म्हाताऱ्याच्या खांद्यावर हात ठेवला. "सर? देशपांडे सर?" त्या म्हाताऱ्याने मान वर केली. त्याचे डोळे रिकामे होते. त्यात कोणतीच ओळख नव्हती. तो फक्त हसला आणि म्हणाला, "बाळा, हे गणित चुकलंय बघ. इथे 'X' नाही, 'Y' पाहिजे. हे जग चुकलंय..." त्या एका वाक्याने समीरला खात्री पटली. हा आवाज तोच होता. समीरच्या डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा लागल्या. ज्या शिक्षकाने त्याला घडवलं, ज्याच्यामुळे आज तो 'कलेक्टर' झाला होता, तो गुरु आज कचऱ्यात अन्न शोधत होता आणि लोक त्याला दगड मारत होते. समीर तिथेच, त्या कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात गुडघ्यावर बसला. त्याने त्या म्हाताऱ्याचे घाणेरडे, चिखलाने माखलेले पाय आपल्या हाताने धरले आणि त्यावर डोकं ठेवलं. गर्दी जमली होती. लोक फोटो काढत होते. समीर ओरडला, "ए फोटो काय काढताय? लाज वाटत नाही तुम्हाला? ज्या माणसाला तुम्ही 'वेडा' समजून दगड मारलेत ना... ते तुमचे आणि माझे 'बाप' आहेत ज्ञानाने. हे 'प्राध्यापक विनायक देशपांडे' आहेत. ज्यांनी हजारो इंजिनिअर्स आणि डॉक्टर्स घडवलेत. आज नियतीने त्यांची परीक्षा घेतली, आणि तुम्ही समाजाने त्यांना नापास केलं." समीरने स्वतःचा कोट काढला आणि सरांच्या अंगावर घातला. त्याने जवळच्या हॉटेलमधून पाणी आणलं आणि स्वतःच्या हाताने सरांचा चेहरा धुतला. देशपांडे सर शांत होते. ते फक्त समीरकडे बघत होते. कदाचित त्यांच्या स्मृतीच्या पडद्यावर काहीतरी अस्पष्ट आठवत असावं. समीरने त्यांना आपल्या सरकारी गाडीत बसवलं. तो त्यांना आपल्या घरी घेऊन गेला. त्यांना आंघोळ घातली, नवीन कपडे दिले आणि पोटभर जेवण दिलं. जेवताना देशपांडे सर अचानक थांबले. त्यांनी समीरकडे बघितलं आणि विचारलं, "बाळा... ते इंटीग्रेशनचं गणित सुटलं का रे तुझं?" समीर रडत हसला. "नाही सर... तुम्ही शिकवाल तरच सुटेल." समीरने पुढचे ५ वर्षे देशपांडे सरांचा सांभाळ केला. औषधोपचाराने त्यांची स्मृती पूर्ण परत आली नाही, पण त्यांना हे समजलं की आपण सुरक्षित आहोत. समीर रोज संध्याकाळी ऑफिसवरून आला की पाटी-पेन्सिल घेऊन सरांच्या समोर बसत असे. आणि देशपांडे सर, ज्यांना स्वतःचं नाव आठवत नसे, ते मात्र समीरला गणिताची अवघड समीकरणं अगदी सफाईदारपणे शिकवत असत. ज्या दिवशी देशपांडे सर वारले, त्या दिवशी समीरने त्यांच्या अंत्यविधीसाठी एकही दिवस सुट्टी घेतली नाही. तो म्हणाला, "सरांची शिकवण होती - कर्म करत राहा. मी रडणार नाही, कारण त्यांनी मला गणितातल्या शून्यातून विश्व निर्माण करायला शिकवलंय." रस्त्यावरचा प्रत्येक वेडा किंवा भिकारी हा जन्मताच तसा नसतो. कोणाचं नशीब कधी फिरेल सांगता येत नाही. ज्या हातांनी आज तुम्ही दगड मारताय, त्या हातांनी कधीतरी कोणाचं भविष्य घडवलं असेल. शिक्षकांचा आणि बुजुर्गांचा आदर करा, परिस्थिती कशीही असो. कारण ज्ञान कधीच म्हातारं होत नसतं आणि ते कधीच कचरा होत नसतं. #🙏प्रेरणादायक / सुविचार