विद्रोही पंढरपूर रमाचा देवावर विश्वास होता. धर्मावर विश्वास होता. भीमराव आंबेडकर आगीत उड्या घेत होते. रमाईचा नवरा वाघाच्या तोंडात हात घालत होता. नवऱ्याच्या जिवाला काही धोका होऊ नये म्हणून रमा उपासतापास करीत होती. पूजा करीत होती. कधी देवाला नवसही बोले. भीमरावांना रमाचा हा देवखुळेपणा पटत नसे. पण तिच्या भावना ते समजून घेत. कधी तिला ते जवळ बसवीत आणि देवधर्माचा फोलपणा समजावून सांगत. पूजेचा फोलपणा पटवून देत. नवसाची निरर्थकता तिच्या गळी उतरवत. रमाईला नवऱ्याचं म्हणणं पटत होतं, पण मनातील संस्कार मानत नसत. नवऱ्याच्य चोरून ती पूजा करायची. देव लपवून ठेवायची. बाबासाहेबांच्या नजरेला काही पडणार नाही याची ती काळजी घेई. संस्कार असे वरचढ ठरत. रमानं पंढरपूरबद्दल बरंच ऐकलं होतं. पांडुरंग हा भक्तांचे लळे पुरवणारा देव आहे. अशी तिची श्रद्धा होती. तिला चोखोबाबद्दल माहीत होतं. चोखोबाच्या बायकोचं बाळंतपण विठोबानं केलं. जनाईचं दळणकांडण त्यानं केलं. तिच्यासोबत गोवऱ्या थापल्या. या सर्व कथा तिच्याही कानावर होत्या. त्यामुळे कधीतरी पंढरपुरास जावं असं तिनं मनातल्या मनात ठरविलं. आषाढी-कार्तिकीला पंढरपुरला जावं. पांडुरंगाचं दर्शन घ्यावं. आपल्या नवऱ्याला सुरक्षित ठेव, सुखी ठेव, असं मागणं त्याला मागावंः यासाठी तिला पांडुरंगाचे वेध लागले होते. आपला हा बेत साहेबांना पसंत पडणं शक्य नाही हे ती जाणून होती. तरी खडा टाकून पाहायला काय हरकत होती? प्रयत्न करायला काय जात होतं? 'पंढरपूरला जावं म्हणते.' एके दिवशी घाबरत घाबरत तिनं आपलं मन बाबासाहेबांजवळ मोकळं केलं. रमाईचा हा प्रस्ताव भीमरावांनी ऐकला आणि ते कडाडले, 'खालच्या जातीच्या लोकांना पांडुरंग दर्शन देत नाही. सातशे वर्षांपूर्वी ते चोखामेळ्यालाही घेता आलं नाही. जो देव भक्तांना दर्शन देत नाही त्या देवाकडे कशाला जायचं आपण? जो देव पंड्यांचं ऐकतो आणि प्रांजळ भक्तांना जवळ येऊ देत नाही तो देव काय कामाचा? काय करायचं त्या पंढरपूरचं?' 'मग तुम्ही नाशिकला काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह का केला?' रमानं आपली शंका पुढं केली. 'देवाचं दर्शन घेण्यासाठी नव्हता तो सत्याग्रह रामू! तो लढा समतेचा हक्क बजावण्यासाठी होता. देव वगैरे सर्व गोष्टी फालतू आहेत. स्वर्ग वगैरे गोष्टी मूर्खपणाच्या आहेत हे मला माहीत आहे. पण रामू! आपण जर हिंदू आहोत तर हिंदूंना मिळणारे हक्क आपणाला का मिळत नाहीत? आमचा लढा त्या हक्कांसाठी आहे.' रमाला वाटलं, साहेब आता कडाडले आणि संतापले की ते कोणाची गय करीत नाहीत हेही तिला माहीत होतं. त्यामुळे ती विनवणीच्या सुरात म्हणाली- 'चोखोबानं घेतलं तसं दर्शन मीही घेईन दुरून !' 'नाही' भीमरावांचे शब्द ताठ झाले होते. 'जिथं प्रवेश नाही तिथं जाण्यात अर्थच काय? ते पंढरपूर आपल्या उपयोगाचं नाही. बडवे, पंडे-पुजारी अस्पृश्यांना देवाचं दर्शन घेऊ देत नाहीत. पांडुरंगही त्यांना बदलू शकत नाही. त्यांच्यात तो थोडीही माणुसकी निर्माण करू शकत नाही. काय करायचा असा पांडुरंग ! आणि काय करायचं ते पंढरपूर? रामू माझं ऐक, तू आता पंढरपूरातून डोकं काढून टाक आणि डोक्यातून पंढरपूर काढून टाक.' साहेब कठोर झाले होते. रमाई हवालदिल झाली होती. रडवेली झाली होती. तिची भावना साहेबांना समजत नव्हती असं नाही, पण भावना विवेकरहीत असली तर फार घातकी ठरते हेही त्यांना माहीत होतं. निदान ही देवखुळी भावना घातकीच आहे याबद्दल त्यांच्या मनात शंकाच नव्हती. तरी साहेबांनी आपला राग आवरला आणि तिच्या मनाची समजावणी ते करू लागले. 'रामू! आपल्या त्यागानं, गोरगरिबांच्या सेवेनं आपण दुसरं नवं पंढरपूर उभं करू। तिथं लोक भक्तीसाठी नाही तर क्रांतीसाठी येतील.' रमा ऐकत होती. पतीच्या शब्दाबाहेर जाणं तिला अशक्य होतं. साहेबांएवढा विद्वान माणूस तिनंही पाहिलाच नव्हता. आपला हा महान पती आपल्या अहिताचं सांगेल अशी कल्पनाही तिला करता येणं शक्य नव्हतं. ती ऐकत होती. साहेब बोलत होते. 'बुद्धिवादाचं पंढरपूर आपण निर्माण करू! तिथे विज्ञाननिष्ठेचा गजर होईल. ती विवेकाची पेठ होईल. तिथून समतेचा विचार गावोगावी जाईल. तिथून स्वातंत्र्याचे विचार गावोगावी जात राहतील. बंधुत्वाचा सुगंध तिथून देशाला मिळेल. इथे घडतील न्यायाची उपासक मनं, असं पंढरपूर आपण घडवू. साहेब बोलत होते. रमाई चकीत होऊन ऐकत होती. 'त्या पंढरपुरात देव असणार नाही. ते माणसांचं पंढरपूर असेल. माणसाला माणूस भेटवणारं ते पंढरपूर असेल. आपलं पंढरपूर माणसांचा महिमा वाढवील. ते माणसाला मोठं करील. ते कोणालाच नकार देणार नाही. आपलं पंढरपूर माणसांचा गौरव गाईल.'* *रमाईला साहेबांचं बोलणं पटलं. तिच्या डोक्यात उजेड पडला.* *'पंढरपूरला जायचं नाही.'* *हा निर्धार तिनं केला.* *'साहेब म्हणतात ते पंढरपूर वसविण्यासाठी आपणही आपल्यापरीनं हातभार लावला पाहिजे असा निश्चय तिनं केला.* *'साहेब, आता पंढरपूरला जायचा हट्ट सोडला.* *डोक्यातून पंढरपूर पार काढून टाकलं.'* *असं ती म्हणाली. तिच्या या निर्धारानं बाबासाहेबांना खूप आनंद झाला...* *संदर्भ रमाई* *लेखक डॉ यशवंत मनोहर* *(मुक्तीदाता विशेषांक)* #🏎लक्झरी कार रिव्यू👑 #🙂Positive Thought #💪बुद्धांची तत्वे📜 #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #😇प्रेरणादायक डायलॉग व्हिडिओ