आंबेडकर पूर्वीच्या वृत्तपत्रांचा आढावा आपल्या देशातील दलित समाजावर आंबेडकरी पत्रकारितेचा काय परिणाम झाला? दलित समाजातील व्यक्ती आंबेडकरी विचारांचे कोणकोणते वृत्तपत्रे वाचतात? त्यातील कोणता भाग त्यांना आवडतो? खरोखरच या दलित समाजातील व्यक्तींची मानसिकता बदलली का? तसेच त्यांच्यात मतपरिवर्तन झाले का? या विविध प्रश्नांच्या अनुषंगाने या संदर्भात जे काही संबंधित संशोधन झाले आहेत. साहजिकच या झालेल्या संशोधन कार्याचा आढावा घेणे आवश्यक आहे. या प्रकरणामध्ये हे काम केले आहे. उद्दिष्टे. (१) डॉ. आंबेडकरपूर्व महाराष्ट्रातील प्रारंभीच्या काळातील वृत्तपत्राची ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरच महाराष्ट्रात वृत्तपत्रांचा प्रारंभ झालेला आहे. त्यापूर्वी भारतातील सार्वजनिक जीवनाची कल्पनाच नष्ट झालेली होती. जाती-उपजाती, अंध धर्म-विचार श्रद्धा व त्यावर आधारित विस्कळीत समाज जीवन होते. त्याला सुरळीत आणण्यासाठी वर्तमानपत्रासारखी साधने नव्हती; परंतु ब्रिटिश सत्तास्थापनेनंतर पाश्चात्त्य शिक्षणामुळे नवी दृष्टी येऊ लागली व नवा विचार घडण्यास प्रारंभ झाला. (१) सामाजिक परिवर्तनाने समाजसुधारणा करणे 'दर्पण' या वृत्तपत्राचे जनक बाळशास्त्री जांभेकर यांनी आयुष्यभर विविध साधनांनी शैक्षणिक कार्य केले. सदर वृत्तपत्र महाराष्ट्रातील समाजातील समाजसुधारणा व समाजपरिवर्तन करण्यासाठी प्रारंभ झाले. हे वृत्तपत्र मतपत्र जनतेला बहुमोल मार्गदर्शन करण्यासाठी सरकारलाही त्याहून अधिक मार्गदर्शन करीत होते. (राजा, कायदा, प्रजा) 'ओरिएंटल ख्रिश्चन स्पेक्टेटर' या मासिकात मार्च १८३३ला चांगला अभिप्राय मिळाला. 'दर्पण' हे अतिशय प्रतिष्ठित व उपयुक्त असे इंग्रजी व मराठी भाषेत लिहिणारे पत्र आहे. त्यातील विचारांचा समतोलपणा व भिन्न पक्षातील वादी प्रतिवादींना त्यात लाभणारे लाभ निःपक्षपातीत्त्व हे त्यांचे गुण प्रशंसनीय होत. समाजाला ज्ञानदान करून सुविचारी बनविण्याच्या कार्यात त्याचा केव्हाही खंड पडलेला नाही. 'जात' या मुद्द्यावर वाद सर्वाधिक तटस्थ होते. त्यामुळे समाजजागृती, सुधारणा व समाजपरिवर्तन घडण्यास या वृत्तपत्रातून योग्य दिशा मिळाली. स्वदेशी लोकांना योग्य दिशा देण्याचे कार्य 'प्रभाकर' गोविंद कुंटे यांचे वृत्तपत्रे २४ ऑक्टोबर १८४१ ते ६२ या वृत्तपत्राने अज्ञान, परंपरागत रूढी अशा रोगाने पिडलेल्या समाजाला पाश्चात्त्य शिक्षणाच्या नवविचाराचे औषधपाणी पाजून ज्ञानसंपन्न, समर्थ व स्वाभिमानी बनविण्यासाठी या वृत्तपत्राचे मोलाचे कार्य आहे. प्रथम इंग्रज राजवटीवर टीका या वृत्तपत्राने केली. 'ज्ञानोदय' हे वृत्तपत्र धर्मप्रसारासाठी व मराठी भाषा विकासासाठी प्रयत्न केले. मात्र खिस्ती वाचकापुरतेच मर्यादित होते. 'ज्ञानप्रकाश' महाराष्ट्राच्या जीवनात सदर वृत्तपत्राला विशेषतः महत्त्व होते. १९५० पर्यंत सदर वृत्तपत्र चालू होते. 'इंदुप्रकाश' सदरचे वृत्तपत्रे रानडे व भांडारकर यांनी मिळून काढले. हे वृत्तपत्र इंग्रज सरकारला विरोध न करता सामाजिक व धार्मिक सुधारणा घडवून आणण्याची भूमिका या वृत्तपत्राने केली. नंतरचे संपादक विष्णूशास्त्री पंडित होते. (कालावधी २ जानेवारी १८६९ ते १९२४) पुढील भागात मुक्तीदाता विशेषांक #🪷बुद्धांची तत्वे📜 #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #🙂Positive Thought #bhimsenik #💙 भीमसैनिक 💙