विज आणि जलसंधारण.. भारतावर राज्य करणाऱ्या ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि वित्त व्यवस्था कशी आहे व तिने कसे फेरबदल केले, कशी हुकूमत गाजविण्याची व्यूहरचना रचली, याचे विवेचन त्यांनी आपल्या ग्रंथात केले. 'प्रॉब्लेम ऑफ रूपी'वर ग्रंथ लिहून पैशाचे अमूल्यन कसे घडते, याचे चित्र ग्रंथातून स्पष्टपणे मांडले. ईस्ट इंडिया कंपनी कशी भारतातील माणसांना लुटते, लुबाडणूक करते, गुलाम ठेवण्यासाठी काय योजना आखते, याचे शिक्षण भारतीयांना त्यांनी दिले. त्यामुळे भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते हे खऱ्या अर्थाने दिसून येते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतातील शिक्षणव्यवस्था, महारवतनाचा प्रश्न, भारतीय जातिव्यवस्था, वर्णव्यवस्था, जमिनीचा प्रश्न ग्रंथ भारतीयांना समजावून सांगितला. त्यांच्यात उभे राहण्याचे बळ निर्माण केले. खऱ्या अर्थाने शिक्षणच दिले. १९४२-४६च्या काळात ते सरकारमध्ये होते. तेव्हा त्यांनी विद्युत आयोग, जल आयोग, श्रम आयोग स्थापन केले. त्यांना भारतात वीजव्यवस्था उभी राहिली पाहिजे. पाण्याचे नियोजन नीट झाले पाहिजे. श्रम करणाऱ्याला न्याय मिळाला पाहिजे यासाठी कायदे बनविले. आयोग गठित केले. पाण्याच्या नियोजनासाठी हिराकुंड धरणाची पायाभरणी त्यांनी केली. दामोदर व्हॅलीत लक्ष दिले. एवढेच नव्हे, तर जे लोक शेतकरी, गावकरी जमीन-घरे देतात, त्यांना उभे करण्यासाठी पुनर्वसनाचा विचार मांडला. जमिनीला जमीन आणि घराला घर, अशी भूमिका आंबेडकरांनी मांडली होती. भारतीयांचे हे शिक्षण-प्रशिक्षण आणि प्रबोधन प्रथमतः डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केले. शेती, पाणी आणि वाहतुकीची चिंता त्यांनी वाहिली. डॉ. आंबेडकर समस्त शिक्षणाच्या बाजूचे होते. नुसते मुलांनी शिकावे, या बाजूचे नव्हते. महिलांनी शिकले पाहिजे, याकडे त्यांचा कल होता. म्हणून दलित महिला परिषदेत महिलांची उपस्थिती अविस्मरणीय असायची. महिलांनी शिकावे, लिहावे, वाचावे, याकडे त्यांचा कल होता. शिक्षण घेऊन नोकरी करावी. एवढेच नाही, तर सत्तेत सहभाग घेतला पाहिजे. निर्णय प्रक्रियेत भाग घेतला पाहिजे. मत मांडले पाहिजे, असे डॉ. आंबेडकरांना वाटत होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जन्माच्या काळात सामाजिक, आर्थिक व सांस्कृतिक परिस्थिती फार वेगळी होती. भारतावर ब्रिटिशांची सत्ता असली, तरी राजे-महाराजे, जमीनदार, पाटील-पाड्यांची सत्ता गावगाड्यावर होती. राजे-महाराजे व पाटील-पाड्यांची सत्ता-संपत्ती सांभाळण्याचे काम उच्चवर्णीय करीत असत. प्रत्येक सत्ताधाऱ्याचा दिवाणजी उच्चवर्णीय होता. उच्चवर्णीय 'लिखाई पढाई'त तरबेज होते. राज्यकारभार, जमिनीच्या मालकी हक्काचे कागदपत्र, संपत्तीचा दस्तऐवज, सैन्याची नीती-धोरण ठरविण्यात उच्चवर्णीय समूह सत्ताधाऱ्यांचा मुख्य आधार होता. त्यामुळे शिक्षणात आणि शिक्षण देण्यात त्यांचा पुढाकार होता. जातिव्यवस्थेमुळे उच्चवर्णीयांनाच शिक्षणाचा अधिकार होता. त्यामुळे इतर जाती-जमातींमधल्या समूहांना शिक्षण मिळणे कठीणच होऊन बसले होते. इतर मागास जाती व दलित-आदिवासींना शिक्षणापासून दूर राहावे लागले. ब्रिटिशांच्या काळात सर्वांना शिक्षण घेता येऊ शकत होते. परंतु, जातिव्यवस्था व आर्थिक परिस्थितीमुळे शिक्षण घेणे अवघड झाले होते. शिक्षण घेण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची आर्थिक परिस्थिती अनुकूल नव्हती. मात्र, त्यांचे वडील चिंता सैन्यात होते. कबीरपंथी असल्यामुळे त्यांना शिक्षणाचे महत्त्व पटले होते. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी होते. शिक्षण घ्यावे, अशी त्यांची इच्छा होती. त्यामुळे डॉ. आंबेडकर शिक्षण घ्यायला लागले. परंतु, शिक्षण घेत असताना डॉ. आंबेडकरांना खूप अडचणींना सामोरे जावे लागले. वर्गात बसता येत नव्हते. पाणी प्यायला मिळत नव्हते. शिक्षक जवळ येऊन वजाबाकी, भागाकार, गुणाकार समजावून देत नसत. मुलांसोबत खेळता येऊ भाग शकत नव्हते. फळ्यावर जाऊन लिहिता येत नव्हते. अशा सर्व परिस्थितीत त्यांना शिक्षण घ्यावे लागले. उच्च शिक्षण तसेच परदेशात जाऊन शिक्षण घेताना त्यांना खूप यातना व कष्ट सहन करावे लागले. शिक्षणातून अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, राज्यशास्त्र, मानववंशशास्त्र अवगत करू शकले. भारत गुलाम का, भारतात जातिव्यवस्था का, अस्पृश्यता का, स्त्री-पुरुष विषमता का, अशा व इतर प्रश्नांनी त्यांना घेरले होते. म्हणून ते या प्रश्नांच्या उत्तरांचा शोध घेण्यासाठी देशविदेशातील पुस्तके पालथी घालत होते. भारतीय समाजव्यवस्था अशी का आहे, भेदाभेद का करते, स्पृश्य-अस्पृश्य असा भेद का आहे, वर्गव्यवस्थेत अस्पृश्य-अतिशूद्र कसे काय आहेत, या प्रश्नांचा शोध घेण्यासाठी शरीरस्वास्थ्याकडे दुर्लक्ष करून वाचन-मनन-चिंतन करीत होते. मी जे वाचतो. दोन्ही डोळ्यांनी पाहतो, अनुभवतो, सहन करतो, त्यातून मुक्त झाले पाहिजे. माणसामाणसांतील भेदभाव संपला पाहिजे, या दृढनिश्चयाने डॉ. बाबासाहेब वाचन-मनन करायला लागले, अज्ञानी समाजाला शिक्षित करण्यासाठी हाडाची काडे व रक्ताचे पाणी करीत झटले. यासाठी ते शाळा-महाविद्यालये स्थापन करू लागले, गरीब, वंचित, पीडित लोकांत आत्मविश्वास जागविण्यासाठी बोलू लागले. वर्तमानपत्रे काढू लागले. लिहू लागले. मूकनायक, बहिष्कृत भारत, प्रबुद्ध भारतातून भारतातील सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, धार्मिक परिस्थिती मांडू लागले. एवढेच नाही, तर त्यांनी जातिभेद निर्मूलनापासून तर बुद्ध अॅण्ड हिज धम्मा तसेच संविधान लिहून भारतीय समूहाला फार मोठी ताकद, क्षमता, आत्मविश्वास मिळवून दिला. त्यांनी भारताच्या सर्व क्षेत्रांचा अभ्यास करून जल-जंगल-जमीन, सिंचन, वीज, अर्थकारणावर आपली मते नोंदविली. भारतीय समाज समूह ज्ञानवंत झाला पाहिजे. आचार-विचार, नीती-नियम व शीलवान झाला पाहिजे, याकडे त्यांचे लक्ष होते. त्या दृष्टीने डॉ. आंबेडकरांनी कार्य केले... कार्यसंपादक मुक्तीदाता विशेषांक #💙 भीमसैनिक 💙 #🪷बुद्धांची तत्वे📜 #bhimsenik #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #🙂Positive Thought