😍 ⚜️ शिवजयंतीच्या निमित्ताने ⚜️ 'रायगडावरील मनोऱ्या मधील महाराजांच्या आयुष्यातला एक अविस्मरणीय क्षण...' रायगडावरील मनोऱ्यांच्या बांधकाम शैलीविषयी, बांधकाम काळाविषयी प्र.के.घाणेकर 'तो रायगड' पुस्तकात म्हणतात, "हे स्तंभ अथवा मनोरे एकतर शिवपूर्वकालीन तरी असले पाहिजेत किंवा बहमनी-विजापुरी स्थापत्य शिकलेल्या हिरोजीनी ते त्याबरहुकूम बांधून काढले असले पाहिजेत." हिरोजी बहमनी-विजापुरी स्थापत्यकला शिकले होते , तसेच त्याच पुस्तकात घाणेकर गो.नी.दांडेकरांच्या 'शिवतीर्थ रायगड' या ग्रंथात असलेल्या रायगडच्या मनोऱ्यांसंबंधीचा उल्लेखाचा संदर्भ देतात. घाणेकरांनी केलेला उल्लेख जसाच्या तसा इथे देतो आहे- ''शिवछत्रपतींनी रायगड बांधताना चितोडचा आदर्श दृष्टीसमोर ठेवला असावा. चितोड येथील जयस्तंभ आणि कीर्तिस्तंभ या दृष्टीने महत्वाचे आहेत. ते तेथे दूरवर आहेत; पण रायगडावरील स्तंभ शेजारी शेजारी आहेत." असं वर्णन ९१व्या पानावर 'शिवतीर्थ रायगड' या पुस्तकात करणारे श्री.गो.नी.दांडेकर पुढे मात्र हे मनोरे शिवपूर्वकालीन असावेत, असं मत व्यक्त करताना आढळतात. मात्र त्यामागची कारण परंपरा ते देत नाहीत. शिवाय चितोडचा आदर्श पहायला ते ( छत्रपती शिवाजी महाराज) चितोडचा स्वतः गेले नव्हते, पण विजापूरजवळच्या ऐनापूरला गेले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही."('तो रायगड',श्री.प्र.के.घाणेकर) ✍️ रणजित देसाई यांच्या 'श्रीमानयोगी' या कादंबरीत पान क्र.९४३ वर रायगड बांधून झाल्यावर जेव्हा शिवराय गड पाहायला आलेत तेव्हाचे वर्णन आहे. त्या वर्णनात मनोऱ्यांचा उल्लेख आढळतो. तो असा- ✍️ "..गंगासागरावरून राजांची नजर बालेकिल्ल्याच्या तटाला लागून गंगासागराच्या काठावर उभ्या असलेल्या द्वादशकोनी दोन उंच मनोऱ्यांवर खिळली. अनेक रेखीव दगडी खिडक्यांनी सजलेले ते पाचमजली मनोरे नजर खिळवून ठेवीत होते. राजांनी ते निरखले. 'हिरोजी, तुम्ही मनकवडे तर नाही? आम्ही जेव्हा उत्तरेत गेलो होतो,तेव्हा वाटेवरल्या मानसिंग किल्ल्यानं असंच आमचं लक्ष वेधून घेतलं होतं. त्या किल्ल्यावरचे सुबक मनोरे आम्हाला असं वाटलं होतं की,आपणही असेच मनोरे बांधावेत. न सांगताही ती इच्छा तुम्ही पुरी केलीत!'.. "अर्थात हे वर्णन काल्पनिक आहे. त्यामुळे त्याचा संदर्भ घेता येणार नाही. फक्त विषयात साम्य आहे म्हणून हे वर्णन दिलें. छत्रपती एक विचार सातासमुद्रापार #📜इतिहास शिवरायांचा #🙏शिवदिनविशेष📜 #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩शिवरायांचे भक्त #🚩मी शिवबा भक्त

“राजगडचा बालेकिल्ला” त्याचा अजश्र कातळातील संरक्षण व्यवस्थेतले महत्त्वाचे घटक म्हणजे ‘काळेश्वरी बुरुज’....🚩 वेध लावणारा राजगड सर्वांनीच त्याला मुठी भरभरून दिलं आहे सृष्टी कर्त्याने एक अतिशय देखणा डोंगर त्याच्यासाठी रचला त्याची ती अपूर्व करणी निरखून राजा संतुष्ट झाला हरिखला त्यानं निसर्गाच्या त्या कवतिकावर अपूर्व अशी तटाबुरुजाची लेणीं चढवली आणि आम्हा दुर्ग भटक्यांची कौतुकाची गोष्ट आहे.... बालेकिल्ला म्हणजे सोप्या भाषेत म्हटले तर किल्ल्यावर किल्ला किल्ल्याची सर्वोच्च जागा.. सर्वोत्कृष्ट उदाहरण राजगड चा अभेद्य बालेकिल्ला इतर गडांपेक्षा सर्वात उंच असा राजगडचा बालेकिल्ला आहे बालेकिल्ल्यावर प्रामुख्याने महत्वाच्या सदर, वाडे, राजवाडा इ अशा इमारती असत बालेकिल्ल्यावरून आक्रमणाच्या वेळी थोड्या शिबंदीसह ही शत्रूला तोंड देता येत प्रत्येक किल्ल्याला उंच बालेकिल्ला असेलच असे नाही.... #📜इतिहास शिवरायांचा #🙏शिवदिनविशेष📜 #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩शिवरायांचे भक्त #🚩मी शिवबा भक्त

🚩✍️ जोवर भारतातल्या माणसांच्या मनात रयतेच्या कल्याणकारी राज्याची आस आणि संकल्पना जिवंत राहील, जोवर इथल्या माणसांच्या मनात माणुसकी, कणव, बंधुभाव राहील तोवर छत्रपती शिवाजी महाराज हे नाव मनामनात कायम राहील. महाराष्ट्राच्या ह्या मानबिंदू आणि मार्गदर्शकाला मानाचा मुजरा !! . मुजरा त्या राजपरीवाराला ज्यांच्या मुळे आपण आज आपले अस्तित्व टिकवून आहोत 🚩 राजमाता राष्ट्रमाता जिजाऊ माँसाहेब, महाबली फर्जंद शहाजी राजे भोसले महाराज साहेब, आणि विश्ववंदनीय छत्रपती शिवाजीराजे भोसले महाराज साहेब आणि शिवपुत्र छत्रपती संभाजीराजे भोसले यांना त्रिवार मानाचा मुजरा 🚩 . . . शिवनेरीच्या दालनात मायेच्या माणसांची गर्दी जमली होती, शतकाशतकांनी नव्हे तर युगा युगांनी असा क्षण आला होता. . . . शिवराय असे शक्तिदाता.🙏⛳ जगदंब...🙏🏻🚩🚩 🚩 जय जिजाऊ 🚩 🚩 जय शिवराय 🚩 🚩 जय शंभुराजे 🚩❤️😍 #📜इतिहास शिवरायांचा #🙏शिवदिनविशेष📜 #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩शिवरायांचे भक्त #🚩मी शिवबा भक्त

११ मार्च, छत्रपती शंभुराजे बलिदान दिन...🙏🚩 छत्रपती संभाजी महाराजांनी, छत्रपतीचा राजधर्म श्रेष्ठ युध्द-न्यायनीती व्यवहार कौशल्याने जोपासला,आणि आपल्या आचरणाने व सुखोपभोगांची पर्वा न करता गीतेच्या 'कर्मन्येवाधिकारस्ते' चा 'ज्वल-ज्जहाल' आदर्श आपल्या तरूण शुर सांगातीच्या समोर ठेवून त्यांच्यात आत्मसामर्थ्थाची जिवंत जाणीव करून दिली,तशीच त्यांनी मोगली सम्राटापुढे यत्किंचितही मान न तुकविता तीव्र निग्रहाने व कंटकवृतीने अमानुष हाल सोसताना देखील अभिषिक्त राजाचा राजधर्म व हिंदवी स्वराज्यातील स्वधर्म, हेच आचार श्रेष्ठ मानून 'स्वधर्म निधनं श्रेयः' ही शिकवण स्वतःच्या आचरणाने अद्वितीय पणे दाखविली आणि पूर्ण समाधानाने व स्थितप्रज्ञतेने शुरांचा स्वर्ग गाठला...... : इतिहासकार वा.सी.बेंद्रे. 🚩 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त #🙏शिवदिनविशेष📜

अकोले हा तालूका अहमदनगर जिल्हामध्ये आहे. अहमदनगर जिल्ह्याच्या पश्चिम भागामध्ये असलेल्या सह्याद्रीच्या मुख्यरांगेला लगटून असलेला अकोला तालुका डोंगदर्‍यामुळे निसर्ग संपन्न आहे.. या डोंगर दर्‍यामधे अनेक दुर्गम दुर्ग असे गिरीदुर्ग ठाण मांडून बसलेले आहेत याच दुर्गाच्या साखळीमध्ये साधल्या घाटाच्या माथ्यावर दुर्लक्षीत दुर्ग उभा असलेला मुळा नदीच्या खोर्‍यावर आपली करडी नजर ठेवणार ‘कलाडगड’...🚩 कलाडगडाच्या पश्चिम बाजूला एक अंगठ्या सारखा सुळका आहे.... गडावर गडपणाचे काही तुरळक अवशेष दिसतात..कलाडगडाच्या माथ्यावरुन हरिश्चंद्रगड, माळशेज घाट, मोरोशीचा भैरवगड, नानाचा अंगठा, साधल्या घाटाजवळचा नकटा डोंगर, कोंबडा डोंगर, आजोबाचा भव्य डोंगर, कुमशेतची लिंगी, घनचक्करचे पठार, घनचक्कर भैरवगड, कुंजरगड तसेच कोथळ्याचा भैरवगड असा विस्तृत प्रदेश दिसतो. या डोंगराच्या सौंदर्याबरोबरच त्याचे रौद्रत्वही मनाला मोहवून टाकते... माहिती : दुर्गमहर्षी प्रमोद मांडे सर. 👌🏼♥️🔥 #📜इतिहास शिवरायांचा #🙏शिवदिनविशेष📜 #🚩शिवरायांचे भक्त #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त

🚩🙌✍️महाराष्ट्रधर्म रक्षणासाठी बलिदान देऊन शिवपुत्र शंभुराजे केशरी ध्वजरुप होतात पण.....पण हा राजपुत्राच्या पाचवीला पुजलेला संघर्ष अंतानंतरही संपलाच नाही , बदनामीच्या काळ्या शाईखाली तो संघर्ष सुरुच होता...मोठ्या हिमतीने बेंद्रे, गोखले, देशमुख, फाडके, पवार अनेक हात पुढे येत त्या संघर्षाची तिव्रता कमी करण्यात यशस्वी झाले परंतु तरीही याच महाराष्ट्रात या शंभुराजांना महापुरुष म्हणून स्थान नव्हते...!!तसे या लिखित शब्दाची गरज नव्हती त्याच्या महानतेला सिद्ध करण्यासाठी परंतु कागदोपत्री उल्लेख कुठे तरी गरजेचे असते म्हणून असंख्य शंभुपाईकांनी प्रशासनापुढे पाठपुरावा केला , सरकार येत जात गेल्या पण शंभु बद्दल स्थिती तीच काही राजकारण्यांनी तर स्वतःच्या बापाला आणि आजोबांना स्थान दिले पण शंभु नाही,काहींनी क्षणभर शब्द काढले आणि लगेच शांत झाले , राजकारण अतिशय वाईट पण राजकारणा शिवाय हा विषय अशक्य होतं याची कल्पना पुरेपूर शेवटी मोठ्या कालावधी नंतर , कालावधी नव्हे शतकानंतर शंभु आता कुठे महापुरुषांच्या यादीत समाविष्ट झाला.....समिधा अर्पणम शंभु 🌼✍️🚩 छत्रपती शिवाजी महाराज 🙏🚩 रायगडाची श्रीमंती रायगड रायगड किल्ला रायगडाची श्रीमंती 🚩 छत्रपती एक विचार #📜इतिहास शिवरायांचा #🚩मी शिवबा भक्त #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩शिवरायांचे भक्त #🙏शिवदिनविशेष📜

✍️ शिवरायांच्या आरमारी आज्ञापत्रातील काही गोष्टी शिवरायांच्या आरमारी धोरणाचा भाग म्हणून त्याची नोंद घेण्या योग्य आहे. यातुन शिवाजी महाराजांची दुरदृष्टी, युद्धनिती, राज्यविस्तार या सर्व गोष्टी पहायला मिळतात. १} आरमारावर मर्द मानसे, भांडी (तोफा) जंबुरे, बंदुखा, दारुगोळा ठेवावा. होके (होकायंत्र) २} प्रत्येक सुभ्यास ५ गुराबा व १५ गलबते असावीत. ३} आरमारास तनखा मुलखातुन नेमून द्यावी. पैदास्तीवरी नेमनुक सहसा न करावी. पैदास्तिचे नेमनुकी मुळे सावकारास उपद्रव होऊन सावकारी बुडते. बंदरे राहीली पाहिजेत.---- सरकारी काढावी. ४} आरमार सजीत सजीत सजावे. आरमारकरी यांनी हमेशा दर्यात फिरुन गनिम राखावा. ५} जंजिरे यांचे सामान व दारु (तोफेची दारु) वरचेवर पाववीत जावी. सर्वकाळ दर्यावदी गनिमाचे खबरीत राहुन गनिमाचे मुलुख मारावा. ६} दर्यात कौल सावकारी तरांडी यांची आमदार फत्ती करावी. कौली सावकरकीच्या वाटी जाऊ देऊ नये. ७} विदेशीची गैर कौली सावकारी तरांडी येता जाता आली तर त्यास सर्व साहित्य द्यावे, अल्पस्वल्प जकात घेऊन त्यास जाऊन द्यावे. युद्धप्रसंगी " सर्वानी कस्त करुन येक जमावे.गनीम दमानी घालुन जुंझावे. वारीयाचे बले गनिम दमानी न येता आपण दमानी पडलो, आपले गलबत वारीयावरी न चले यैसै जाहले, परी कैसेही आपले बल असो, तर्ही गणिमास गाठ न गालता गाठ तोडीत तोडीत जंजिरेच्या आश्रयास यावे. तरांडीयास व लोकास सर्वथा दगा होऊ देऊ नये. आपणास राखून गनिम घ्यावा. ननिम दमानी पडोन हरीस आला, जेर जाला तरी एकास एक उडी न घालो नये. दुरुन चौकीर्द घेरुन भांडियाचा (तोफांचा) मारा देत असावे." गनिम दगाबात असेल तर त्याचे जहाज फोडुन टाकावे. आरमार स्थापन करुन शिवाजी महाराजांनी मुगलशाही, अदिलशाही, डच,पोर्तुगीज, टोपीकर, हबशी, सिद्धी, फीरंगी या आरमारी बलाढ्य सत्ताना जबर बसवली होती. हे पाहता शिवाजी महाराज हे आरमार सुरक्षेसाठी किती दक्ष आहेत हे लक्षात येते. काही आज्ञापत्रात व पत्रात शिवाजी महाराजांचे स्पष्ट पणे धोरण दिसते की रयतेच्या काडीला ही धक्का लावु नये वाळक्या पाचोळ्यास हात लावु नये. ¤ सभासद बखर ¤ चिटनीस बखर ¤ आज्ञापत्रे ¤ शिवछत्रपतींचे आरमार- ग.भा.मेहेंदळे ¤ मराठ्यांचा इतिहास खंड पहीला संपादक- ग.ह.खरे, अ.रा. कुलकर्णी ‍¤ शिवाजी महाराजांचे आरमार- भा.कृ.आपटे . . भारतीय नौदलाचे जनक छत्रपती शिवाजी महाराज छत्रपती शिवराय #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

𝐒𝐡𝐫𝐢 𝐋𝐚𝐤𝐬𝐡𝐦𝐢 𝐍𝐚𝐫𝐬𝐢𝐦𝐡𝐚 𝐒𝐰𝐚𝐦𝐢 𝐆𝐮𝐝𝐢, 𝐇𝐚𝐦𝐩𝐢, 𝐊𝐚𝐫𝐧𝐚𝐭𝐚𝐤𝐚 🙏🏻🚩🕉️ #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

केग्विनने २२ फेब्रुवारी १६८४ रोजी पुन्हा इंग्लडच्या राजाला पत्र पाठवून संभाजीराजांनी आपल्या सरहद्दीवर ३०००० सैन्य मुंबईपासून तीन मैलांवर असणाऱ्या पलतात (Paltata पलते) या बेटावर उतरवून ते बेट व्यापण्याचा प्रयत्न केल्याचे कळवले होते केग्विन हा सातत्याने चार्लस राजाला संभाजी महाराजांच्या शक्तीची व आक्रमक धोरणाची कल्पना यासाठी देत होता की.., जेणे करुन संभाजी महाराजांशी तह करुन सलोखा निर्माण व्हावा. त्याप्रमाणे २६ एप्रिल १६८४ पूर्वी केग्विनने तहाच्या बोलणीसाठी कॅप्टन गॅरी, थाॅमस विल्किन्स, राम शेणवी यांना तहाच्या बोलणीसाठी संभाजी महाराजांच्याकडे पाठवले त्यांनी बिरवाडी येथे राजांची भेट घेतली व गर्व्हनर केग्विनला पत्र पाठवून उभयंतामध्ये होणाय्रा तहाच्या अटींना संमती दर्शवली होती... संभाजी राजांचे केग्विनला पत्र.., “वकिलाने तुमचा मनोदय सांगितला त्याच्या बरोबर आम्ही आमची मान्याता पाठवली तुमचा मनोदय तुम्ही तपशीलवार लिहून पाठवला त्या तहाच्या अटींना आम्ही संमती पाठवली आहे ती मिळेलच तरी तुम्ही या अटींचे परिपालन करावे. आम्हीही त्या पाळू आमच्या वचनावर विश्वास ठेवून वागावे दिवसेदिवस आमच्या मैत्रीचे संबंध दृढ होत जातील असे करावे.. कॅप्टन गॅरीने सिद्दीशी तुमचे वितुष्ट आले आहे असे आम्हांला सांगितले त्याला काढून लावण्यासाठी आम्ही सहाय्य करावे अशी तुमची अपेक्षा आहे तरी सिद्दी आमचा शत्रू आणि तुम्ही आमचे मित्र म्हणून सर्वतोपरी सहाय्य करणे आम्हास आवश्यक आहे. तुमचा मित्र तो आमचा मित्र, तुमचा शत्रू तो आमचा शत्रू हे जाणून तुमच्यापरीने तुम्ही सिद्दीचा नाश करण्याचा प्रयत्न करावा आम्हीही तसेच करत आहोत. तुमच्या शत्रूचा नाश करणे तुम्हाला सोपे जावे म्हणून आम्ही तुम्हास सर्वतोपरीने मदत करु आपली मैत्री वृध्दिंगत होवो अधिक काय लिहणे..” यावेळी इंग्रज व संभाजी महाराज यांच्यात जो तह झाला त्यापैकी आरमाराविषयक कलम असे होते..., “वादळामुळे किंवा अन्य उत्पातामुळे जर एखादे जहाज गुराब, जहाज किंवा होडी माझ्या राज्यांतील बंदरात लागली तर ती जप्त करुन सरकार जमा होऊ नये हा रिवाज ख्रिश्चन लोकांच्या बाबतीत रुढ असेल तर ती सवलत इंग्रजांसही देण्यात येईल...” मुंबईसाठी दिलेल्या कलमामध्ये एक कलम असे होते की.., “माझे आणि मुघलांची गलबते समुद्रात वावरतात तरी मुघलांचे एखादे जहाज माझ्या लोकांनी धरले आणि त्यात जर इंग्रजांचा माल असला व त्याच्यावर त्यांच्या खुणा वगैरे असल्यास आणि त्या पटवून दिल्यास त्यांना त्यांचा माल परत मिळेल. इंग्रजांनी धरलेल्या जहाजात माझ्या प्रजेचा माल आढळल्यास तो त्यांनी परत करावा...” #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

🚩 आजचे ऐतिहासिक दिनविशेष 🚩 🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩 २२ फेब्रुवारी १६६५ शिवरायांनी कर्नाटकातील "कारवार" जिंकले. राजे शिवरायांचा कारवारच्या खाडीच्या तोंडाशी मुक्काम होता, येथे शेरखानने इंग्रज व तेथील सर्व व्यापाऱ्यांकडून मोठी रक्कम जमवून ती नजराण्याच्या स्वरूपात शिवरायांच्या समोर रूजू केली. 🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩 २२ फेब्रुवारी १६८४ केग्विनने इंग्लडच्या राजाला पत्र केग्विनने २२ फेब्रुवारी १६८४ रोजी पुन्हा इंग्लडच्या राजाला पत्र पाठवून संभाजीराजांनी आपल्या सरहद्दीवर ३०००० सैन्य मुंबईपासून तीन मैलांवर असणार्‍या पलतात (Paltata पलते) या बेटावर उतरवून ते बेट व्यापण्याचा प्रयत्न केल्याचे कळवले होते. केग्विन हा सातत्याने चार्ल्स राजाला संभाजी महाराजांच्या शक्तीची व आक्रमक धोरणाची कल्पना यासाठी देत होता की जेणे करुन संभाजी महाराजांशी तह करुन सलोखा निर्माण व्हावा. त्याप्रमाणे एप्रिल १६८४ पूर्वी केग्विनने तहाच्या बोलणीसाठी कॅप्टन गॅरी, थाॅमस विल्किन्स, राम शेणवी यांना तहाच्या बोलणीसाठी संभाजी महाराजांच्याकडे पाठवले त्यांनी बिरवाडी येथे राजांची भेट घेतली व गर्व्हनर केग्विनला पत्र पाठवून उभयंतामध्ये होणार्‍या तहाच्या अटींना संमती दर्शवली होती. 🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩 २२ फेब्रुवारी १७३९ सन १७३९ च्या सुरुवातीला मराठ्यांनी धारावी माहीम काबीज केल्यानंतर खंडोजी माणकर व तुबाजीपंत यांजवर धारावी काबीज करण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली. चिमाजीअप्पांनी तुबाजीस मुर्ध्यावर मोर्चा बसविण्यास आज्ञा केली. तुबाजीपंतांचा मुर्ध्यावर दिनांक २२ फेब्रुवारी सन १७३९ मोर्चा कायम झाला. इतक्यात पोर्तुगीजांनी त्यावर हल्ला केला. तुबाजीपंताच्या फौजेने पोर्तुगीजांचा हल्ला निकराने परतविला इतकेच नाही तर दिनांक २६ फेब्रुवारी सन १७३९ रोजी गायमुखावर तुबाजीपंतांनी मोर्चा बसविला. धारावी किल्यात पाण्याची सोय नाही. गायमुख मराठ्यांनी काबीज केल्याने पोर्तुगीजांचे पाणी तुटले, पोर्तुगीजांनी पुन्हा गायमुखावर हल्ला केला तोही मराठ्यांनी परतवून लावला. दिनांक २७ फेब्रुवारी सन १७३९ रोजी चिमाजीअप्पांनी शत्रूच्या आरमारावर गायमुख येधून हल्ला करण्यास हुकूम दिला. त्यानुसार रामजी महादेव, तुबाजीपंत व आंग्रे यांनी मारा सुरू केला. 🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩🏇🚩 २२ फेब्रुवारी १८७९ वासुदेव बळवंतांनी पुणे, नगर, नाशिक या टापूत पायी प्रवास करून लोकांची विपन्नावस्था पाहिली. या दुष्काळास, दारिद्र्यास परकीय सरकार जबाबदार आहे, त्याची हकालपट्टी करून आपल्या लोकांचे शासन स्थापन केले पाहिजे, असा प्रचार त्यांनी सुरू केला. #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त