मराठवाडा भागात वेरूळची “वेरुळ लेणी”... महाराष्ट्रातल्या मराठवाडा भागात संभाजीनगर शहरापासून ३० किमी अंतरावर वेरूळ हे एक छोटे खेडेगाव आहे येथे प्राचीन काळात कोरलेली १२ बौद्ध,१७ हिंदू आणि ५ जैन अशी एकूण ३४ लेणी आहेत.. वेरूळचे जुने नाव एलापूर या गावाचा व तेथील लेण्यांचा उल्लेख राष्ट्रकूट राजांच्या ताम्रपटांतून प्रथम आढळतो.. शिवाजी महाराजांचे भोसले घराण्याचे मूळ गाव वेरुळ आहे.. वेरुळची लेणी साधारणत: इ.स.च्या पाचव्या ते दहाव्या शतकाच्या कालखंडात कोरण्यात आली असून वेरुळच्या लेण्यांची हिंदू लेणी, बौद्ध लेणी व जैन लेणी अशी विभागणी केली जाते हैदराबादच्या निजाम राजवटीकडे या लेण्यांची मालकी जाईपर्यंत इंदूरच्या होळकरांनी या लेण्यांची काळजी घेतली होती... वेरूळची लेणी म्हणजे पाषाणशिल्पांच्या गतिमानतेचा चिरंतन प्रत्यय.. अर्थात ही सर्व कमाई प्राचीन काळची आहे.... #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

कानंदी नदीचे कानद खोऱ्यातला किल्ला “तोरणा/प्रचंडगड”...🚩 ३०० वर्षांच्या अंधकारमय काळांनतर सह्याद्रीचे भाग्य उजळवले ते शिवाजी महाराजांनी..त्यांनी ह्या अजिंक्य सह्याद्रीच्या आश्रयाने राजगड, तोरणा, प्रतापगड अश्या बळीवंत दुर्ग स्वराज्यासाठी बांधले... इ.स १७०४ प्रचंडगडावर किल्लेदार सुलतानराव सिलींबकर यांना उत्तम कामगिरीबद्दल शंकराजी नारायण पंतसचिव यांनी पायदळाची पंचहजारी दिली परंतु याचवेळी पातशहा औरंगजेब स्वतः राजगड तोरणा जिंकण्याच्या उमेदीने कानद खोऱ्यात येऊन थडकला या वेळी औरंगजेबाचे वय ८७ होते तीन चार महिने प्रयत्न करून दोन्ही गडांना वेढे घालून औरंगजेबाने मराठ्यांनाही जेरीस आणले... तोरण्याचे हवालदार हरी बापूजी हे शर्थीने झुंजत होते.. पायथ्याशी धनाजी जाधवांकडे औरंगजेबाने अखेर तहाची बोलणी सुरु केली पण ती फिस्कटल्यावर सुलतान हुसेन, हिमिदोद्दिनखान, तर्बियतखान, मुहम्मद आमीरखान, अमानुलाहखान, अताहुल्लाहखान यांनी तोरण्यावर निकराने हल्ला चढविला रसद नेणारी मराठ्यांची माणसे त्यांनी पकडली मावळ्यांपैकी काहींना फितवले आणि रात्री चंद्र उगविण्यापूर्वी तोफांचे गोळे उडून उधळलेल्या धुळीचा फायदा घेऊन तटाला दोराची माळ लावून गडावर प्रवेश केला शिंग फुकून हल्ला चढविला गडावर मराठी सैन्य अपुरे होते शेपन्नास गडकरी ठार झाले हवालदार व हरी बापूजी यांची मुंडकी उडवली गेली औरंगजेबाने आनंदाने तोरण्याचे नाव फुतुउल्गैब म्हणजे दैवी विजय ठेवले या विजयाबद्दल अनेकांना पारितोषिके मिळाली... #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या युद्धनितीत चार 'F' फार महत्वाचे गणले जातात ते म्हणजे To Find the enemy, to Fix the enemy, to Fight the enemy and to Finish the enemy महाराजसाहेब या चारही प्रकारात शत्रूपेक्षा वरचढ होते या संज्ञांचा तात्विक अर्थ ध्यानी घेतला तर अपले शत्रू कोण आहे हे महाराजसाहेब पुर्णपणे ओळखून होते (१६५६ चंद्रराव मोरे) त्यांचे बळ लक्षात घेऊन त्यांना कुठल्या सीमेरेषेवर खिळवून ठेवायचे हेही ते जाणत होते (१६४८ फत्तेहखान) वेगवेगळ्या प्रसंगी, युद्धाचे वेगवेगळे प्रकार हाताळून त्यांनी शत्रूला नमोहरम केले (१६६३ शाहिस्तेखान) व शत्रूचा विनाश अटळ होईल एवढी संजीवक शक्ती उत्पन्न केली ( १६५९ अफजलखान).... शककर्ते शिवराय....🚩 #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

८ तासात दिल्लीतून घोडा आणने : सत्य की असत्य संताजी घोरपडे निश्चित अति पराक्रमी होते पण ते कधी दिल्लीला गेलेच नव्हते त्यांनी कधी नर्मदा ओलांडली चे इतिहासात नमूद केले नाही त्यांनी अक्खा दक्षिण भारत आपल्या घोडच्या टप्यानी फिरवला अनेक मुघल सरदार ना संपवले. त्यांच्या भीतीने कासीम खान ने डोद्देरीच्या वेळ्यात अडकलेल्या असता आत्महत्या केली.संताजी घोरपडे शत्रू साठी कर्दन काळ होते. छत्रपती राजाराम महाराज जिंजी च्या वेढ्या मध्ये अडकलेले असताना स्वराज्याची रक्षणाच जबाबदारी अमात्य रामचंद्र अमात्य, सचिव शंकराजी नारायण संताजी धनाजींकडे होती.स्वराजयच्या दक्षिणेची आणि घाट वरची जबाबदार रामचंद्र अमात्य आणि संताजी घोरपडेकडे होती आणि स्वराज्याच्या उत्तरेकडील बाजू आणि कोकण जबाबदारी शंकराजी नारायण आणि धनाजी कडे होती.कर्नाटकात संताजी धनाजी मिळून एकत्र जात होते.संताजी घोरपडे काहीसे कोपिष्ट असल्यामुळे रामचंद्र अमात्य बरोबर काम करायचे , स्वतः विशाळगड ला राहून ,शंकराजी नारायण भोर सिंहगड ला वास्तव्य असे.तरी पण सातारा आणि कैक मोहीम या चार जानानी एकत्र काढलेल्या आहेत. त्यामुळे संताजी घोरपडे दिल्लीला जायचा प्रश्न उद्भवला नाही.संताजींचा मृत्यू १६९७ ला झाला मराठ्यांनी 1705 नंतर ताराबाईच्या नेतृत्वाखाली नेमाजी शिंदे ,खंडेराव दाभाडे आणि धनाजी जाधव यांनी पहिल्यांदा नर्मदा नदी ओलांडली आणि उत्तरेकडे मराठ्यांचा धाक वाढवला आणि मराठयानी OFFENCIVE DEFENCE सुरुवात केला. आणि मुघल या मराठ्याच्यास नीतीला थोडा काळ बावरले ,त्यात 1707 मध्ये औरंगझेब चा मृत्यू झाला.आणि 27 वर्ष युद्धाला कंटाळले ले सैन्य परतले. इतिहासात संताजी घोरपडे दिल्ली ला गेल्याची कुठे ही वाच्यता होत नाही. मग 8 तासात घोडा दिल्लीवरून पुण्याला आणला तर कपोलकल्पित आहे..! #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

कोंडाजीने कड्याला स्पर्श केला. जय शंभो! जय भवानी! कोंडाजी आणि इतर सारे तो कडा चढूं लागले. अगदी गुपचूप. अवाक्षरहि न बोलतां. चढताना ते जरूर तेव्हा एकमेकांना हाताचा आधार देत होते. सर्वजण सशस्त्र होते. एका मराठ्याजवळ मोठा थोरला कर्णा होता. कर्णा कशाला? कोंडाजीने असें ठरविलें होतें की, वर गडावर पोहोचल्यावर तो कर्णा खूप जोराने फुंकायचा व गडवाल्या शत्रूंमध्ये खळबळ उडवून द्यायची! त्यांना आव्हान द्यायचें! वाघांच्या गुहेंत शिरून बेसावध वाघांवर गोळ्या न झाडतां त्यांना हाका मारून लढायला बोलावण्यासारखें होतें हें! सर्वजण कडा चढून वर पोहोचले. सर्वत्र सामसूम होती. कोंडाजीने हुकूम देतां क्षणी त्या खणखणीत कर्ण्याची प्रचंड ललकार उठली. कर्णेवाला गडाच्या सर्व दिशेस कर्णा फिरवून फुंकीत होता. हा आवाज ऐकून पेंगणारे शाही हशम एकदम उठले. बाबूखान नांवाचा एक नाईक मोठमोठ्याने ओरडून विचारूं लागला, “अरे! वहाँ कौन सिंग फूंक रहा है?” कर्णा वाजतच होता. किल्लेदार खडबडून उठला. सारा गड उठला. एकच धावपळ उडाली. आरडाओरडा माजला. इतकी कडक गस्त ठेवूनहि शत्रू आला कसा हेंच कोणाला समजेना. शत्रूसैन्य अफाट आहे असेंहि त्यांना वाटलें असावें. कोंडाजीसह सारे हत्यारें उपसून धावले. गडावरचे सैन्य लढायला आलें. भयंकर गर्द लढाई जुंपली. शत्रू अनेक पटीने जास्त असूनहि कोंडाजीला आणि कोणालाच त्याची पर्वा वाटत नव्हती. साठ विरुद्ध शेकडो! खुद्द किल्लेदार आपल्या खाशा हशमांसह चालून आला. हा फार शूर होता. आल्या आल्या त्याने एक दोन मराठ्यांना ठार केलें. पण कोंडाजीने एकदम किल्लेदारावर तलवार उगारून चाल केली. तुंबळ कंदन माजले. कोंडाजीपुढे किल्लेदाराचा टिकाव लागेना. सपासप विजा जणू कडाडत होत्या आणि-उडालें! किल्लेदाराचे मुंडकें कोंडाजीच्या तलवारीने उडालें! गडावरच्या राजवाड्यापुढे तो ठार होऊन पडला. मराठ्यांच्या अंगीं आतापर्यंत वाघांची वीरश्री होती, ती एकदम सिंहांची झाली! ते कमालीच्या शौर्याने गडवाल्यांचीं खांडोळीं उडवीत होते. एक एक मराठा पन्नासांना भारी झाला होता. वाळलेल्या गवताच्या पेंढ्या वादळाने उडाव्यात, तशी शत्रूची गत झाली आणि आश्चर्य केवढें, केवढें, केवढें – पन्हाळा काबीज झाला! अहो अवघ्या साठ मराठ्यांनी गड गिळला! पूर्वीं सिद्दी जौहरला चाळीस हजार फौजेनिशी झगडूनहि जो गड मिळूं शकला नव्हता, तो हा पन्हाळा या चिमूटभर मराठ्यांनी जिंकला! (दि. ६ मार्च १६७३). अवघ्या दोन तीन तासांत जिंकला. गडाचा सबनीस नागोजी पंडित हा तर पळूनच गेला! गडाचा मेट पंतांनी आधीच मिळविल्यामुळे गड असा फत्ते झाला. #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

⚔️ शत्रू होता लाखाने बाजी मारली वाघाने भगवा रक्षक सेनेसोबत 🚩 कोंडाजी फर्जद आणि मावळ्यांनी महापराक्रम गाजवून दक्षिणेकडील प्रवेशद्वार असलेल्या पन्हाळ्यावर भगवा फडकवून स्वराज्यात आणला आणि विजापूरकर अदिलशाहीत हाहाकार माजला. विजापूर दरबारात महाराजसाहेबांचे सुपुत्र शिवाजी राजांनी स्वतःची ओळखच नाही तर दहशत निर्माण करून ठेवली होती. पन्हाळ्याचा विजय म्हणजे तर यवनी किमाॅशांवरील पाणीदार मोत्याचा तुराच उचकटून जरीटोपावर रोवण्यासारखा होता. अदिलशाही शिवराय या त्यांच्यासमोरील महाभयंकर संकटापूढे पुरती हवालदिल झाली होती. का नाही होणार.. शत्रूचा कर्दनकाळ समजला जाणारा अफजुलखान, चिवट सिद्दी जौहर, फाजलखान, महकुबसिंगअसे एक सो एक विजापूरी सरदार शिवप्रभूंच्या प्रतापाने एकतर या सह्याद्रीत गाडलेगेले किंवा हार पत्करून पळून गेले होते. मग स्वराज्यावर स्वारी करून कोण स्वतःहून घेणार शिवराय रूपी मृत्यूचं निमंत्रण ?? शिवछत्रपतींच्या सुत्रानुसार गनिमी कावा योग्य पद्धतीने साधला तर मोठ्यातला मोठा शत्रूचा डाव उध्वस्त करता येतो ⚔️ असो.. जगावे तर या महावीरांसारखे... लढावे तर शूर वीरांसारखेच.... 🚩 हर हर महादेव 🚩 जय भवानी 🚩 जय शिवराय 🚩 #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

भटकणारे पाय सध्या थबकले असले, तरी वेध मात्र भविष्यात कोणता गड सर करायचा याचे मनसुबे रचायला सुरुवात झाली.. भटक्यांना खुणावणारा आणि निसर्गाचा मनमुराद आनंद लुटण्याचा किल्ला म्हणजे कोयनेच्या खोऱ्यात घनदाट अरण्याने झाडीने वेढलेले विलोभनीय दुर्गम चोरवणे नागेश्वर गुहा वासोटा...🚩 घनदाट जंगल कोयना जलाशयातून बोटीतून करावा लागणारा प्रवास वेळेचे काटेकोर नियोजन करून वासोटा व नागेश्वर असा मनाची व शरीराची कसोटी पाहणारे रांगडा व बेलाग वासोटा म्हणजे स्वराज्यातील कारागृह आजही सुरक्षितता असूनही इथं जीव मुठीतच घेऊन चालावे लागते... वासोट्यावरुन समोरच एक सुळका आपले लक्ष वेधून घेतो तो खोटा (छोटा) नागेश्वर त्याच्या पुढे दुरवर एक सुळका दिसतो त्यालाच नागेश्वर म्हणतात या सुळक्याच्या पोटात एक गुहा असून तेथे महादेवाचे मंदिर आहे हजारो नागरिक दर शिवरात्रीला या पवित्र स्थानी दर्शनास येतात गुहेच्या छतावरून बाराही महिने पाण्याच्या थेंबांचा अभिषेक शिवलिंगावर होत असतो... जावळीच्या जंगलातला स्वराज्याचा कैदखाना अशी ज्याची ओळख आहे असा हा वासोटा आणि किल्ल्याची वाघाच्या मुखासारखी आणि कोकण अभिमुख रचना यामुळे शिवरायांनी याचे नाव ‘व्याघ्रगड’ ठेवले...👌🏼♥️🔥 #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

५ मार्च १६७६... मराठ्यांचा उत्तरेतील दरारा सतत आमच्या डोक्यावरूनचं गेला., तर दक्षिण भारतातील मराठेशाही देखील सतत आमच्या बुद्धी कक्षेच्या आकलन रेषेखालीचं सुटले, आम्ही फक्त शिवनेरी, रायगड आणि प्रतापगड एवढचं काय ते आम्ही लक्षात ठेवले आणि आमच्या शाखाचं कुठे नाही, आमच्या सारखे आम्हीचं या गोष्टी भूषणावह वाटू लागल्या.. राज्याभिषेकानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दक्षिण दिग्विजय मोहीम आखली., गोवळकोंड्याच्या कुतुबशाही बरोबर सख्य करून विजापूरच्या आदिलशाहीचा नाश करायचा हे या मोहिमेमागचे सूत्र होते. १६७६ - ७७ या दोन वर्षांच्या मोहिमेनंतर तंजावर येथे त्यांचे सावत्र बंधू व्यंकोजीराजे भोसले हे राज्य करत होते त्यांनी स्वराज्य विस्ताराच्या कार्यात आपल्या सोबत यावे असे शिवरायांना वाटत होते, आणि या विचारातून १६७६ - ७७ मध्ये झालेल्या "महाराजाचे पोटी जाहलियाचे सार्थक केले ऐसे होईल" आणि आम्हास पराक्रमाचे तमासे दाखवावे हीच काय ती मोडकी तोडकी ओळख शिवकाळातील व्यंकोजी राजांच्या उल्लेखाची यानंतर पुस्तकातही त्यांना स्थान नाही आणि आमच्या अभ्यासात देखील.. बृबृहन्महाराष्ट्र म्हणजे महाराष्ट्राच्या बाहेरचा महाराष्ट्र. म्हणजेच मराठी संस्कृतीचा महाराष्ट्राबाहेर प्रसार आणि विकास. सरलष्कर शहाजीराजेंकडे बंगळूर, कोलार, होसकोट, सिरा इतर ठिकाणची जहागीरी होती आणि या प्रदेशाचा कारभार पाहण्यासाठी शहाजीराजांनी ठीकठिकाणी अनेक मराठा अंमलदार नेमले होते यासाठी त्यांच्याबरोबर व नंतर अनेक मराठे कुटुंबे कर्नाटकात गेली आणि तेथेच स्थायिक झाली.. त्यामुळे मराठी संस्कृती व भाषा याचा प्रसार महाराष्ट्राच्या बाहेर झाला याशिवाय व्यंकोजी भोसले यांच्या कारकिर्दीत ही हा प्रसार तमिळनाडुत ही झाला, व्यंकोजीराजांनी रामायणाची तेलुगू आवृत्ती लिहिली, असेही मानले जाते. नंतर शिवाजी महाराजांनी दक्षिण दिग्विजय करून हा प्रसार मोठ्या प्रमाणावर केला. यावरून भोसले घराणे हे बृहन्महाराष्ट्राचे ही संस्थापक आहेत हे म्हणल्यास वावगे ठरणार नाही.. #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

जेम्स डग्लस, खाफीखान, साकी मुस्तैदखान, मेहमूद हाशिम खालीखान यांसारख्या परकीयांना देखील आपल्या वैभव संपन्नतेवर लिखाणास भाग पाडणारे “किल्ले राजगडाची सुवेळा माची”......🚩 सुवेळा माची ही तर दुर्गरचनेचा अनोखा आविष्कारच माचीच्या तीन टप्प्यांत उतरलेल्या डोंगरी सोंडेलगत बुरुजाचे केलेले पहिले बांधकाम त्यालगत साधारण दोन मीटर अंतर सोडून बाहेरच्या बाजूस पुन्हा मजबूत तटबंदी असे चिलखती बांधकाम... या बांधकामाचं वैशिष्ट्य हे की बाह्य चिलखती बांधकामाची उंची आतल्या बांधकामापेक्षा जास्त आधीच दुर्गम भाग त्यामुळे शत्रू सैन्य आले किंवा तोफेच्या माऱ्यात हा बुरुज ढासळला तरी आतला चिलखती बुरुज शाबूत राहीलच पण बाह्य बांधकाम पडल्यावर शत्रू आत आलाच तर दोन बुरुजा दरम्यानच्या अरुंद दोन मीटर जागेत अडून हालचालींवर मर्यादा येऊन गडाच्या सैनिकांच्या हातात अलगद लागून त्यांना ठार मारणे सुलभ जाईल ही रचना आजही थक्क करते... संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्वाच असणारे चिलखती बुरुज ह्या तीनही माच्या म्हणजे एक स्वतंत्र किल्लाच असे हे दुर्गबांधणीतील अद्भूत अचंबित करणारे बांधकाम आपल्याला पहायला भेटते.... #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त

६ मार्च १६७३ “नरवीर कोंडाजी फर्जंद”...🚩 अवघ्या साठ मावळ्यांनिशी पन्हाळा गड ताब्यात घेणारे जंजिरा किल्ला दारूगोळ्याच्या साहाय्याने उडवून देण्याचा धाडसी प्रयत्न करणारे कोंडाजी फर्जंद छत्रपती शिवाजी महाराजांना आणि छत्रपती संभाजी महाराजांना लाभलेले एक नररत्न होते.. आग्र्याहून सुटल्यानंतर तीन वर्ष तयारी करून शिवाजी महाराजांनी मोगलांवर हल्ला करून पहिल्या सहा महिन्यात मोघलांच्या ताब्यातील जवळपास सर्व किल्ले स्वराज्यात आणले होतेे (जून १६७०) पण पन्हाळगड स्वराज्यात आला नव्हता छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रायगडावर आपल्या सहकाऱ्यांना ही सल बोलून दाखविली (सन १६७३) यावेळी उपस्थित असलेल्या कोंडाजी फर्जंद यांनी छत्रपतींना पन्हाळगडच्या मोहिमेवर आपणांस पाठविण्याची विनंती केली.. त्यांनी अवघे तीनशे मावळे राजेंकडे मागितले अवघ्या तीनशे मावळ्यांनिशी पन्हाळगड जिंकावयास निघालेल्या कोंडाजींचे राजेंनी कौतुक करून त्यांस सोन्याचे कडे दिले त्यांच्यासोबत गणाजी मोत्याजी खळेकर या दोन बलदंड सेनानींना दिले कोंडाजींनी कोकणातून महाडमार्गे येऊन राजापुरास आपला तळ टाकला पन्हाळगडावर हेर पाठवून त्यांनी गडाची पूर्ण माहिती काढली त्यावेळी गडावर अंदाजे दोन हजार गनीम होते गडावर बाबूखान हा आदिलशाही किल्लेदार होता.. फाल्गुन वद्य त्रयोदशी (इ.स ६ मार्च १६७३) रोजी मध्यरात्री राजापुरातून येऊन कोंडाजी गडाच्या जवळ पोहोचले तीनशे मावळ्यांपैकी त्यांनी निवडक साठ मावळे घेऊन गडावर हल्ला केला पुसाटी बुरुजाकडून असलेल्या कड्यावरून चढून त्यांनी गडावर प्रवेश केला गडावर पोहचल्यावर मराठ्यांनी शंख फुंकले तुताऱ्या, रणवाद्ये वाजवत आदिलशाही सैन्यावर चाल केली या अतर्क्य प्रकारामुळे शत्रूसैन्याच्या मनोबलावर परिणाम झाला.. मराठे गडावर आल्याचे कळाल्यावर आदिलशाही सैन्याचे अवसान गळाले मराठ्यांनी गडावर आल्यावर युध्दास सुरुवात केली गडाचा किल्लेदार बाबूखान व कोंडाजी यांच्यात महाभयंकर युध्द झाले अखेर कोंडाजींच्या तलवारीच्या वारात बाबूखानाचे मस्तक धडावेगळे झाले किल्लेदार पडल्यामुळे बाबूखानाच्या सैन्यात गोंधळ उडाला ते पळून जाऊ लागले पण गडावरील साठ मावळ्यांनी त्यांची दाणादाण उडवून गड ताब्यात घेतला.. #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त