2️⃣ विठ्ठल अवतार किंवा पांडुरंग अवताराची कथा. विठ्ठल हे कोण होते ? अठ्ठावीस युगे विटेवर उभा असलेला, ज्याच्या वामांगी रखुमाई आहे आणि जो रखुमाई आणि राहीचा वल्लभ आहे, असा विठ्ठल म्हणजे हे महाराष्ट्राचे आद्य दैवतच आहे. महाराष्ट्रातील संतांनी तो विष्णुकृष्ण स्वरूपात स्वीकार केला आहे. विशेष असे आहे की श्रुती, स्मृती व पुराणांमधे कुठे ही विठ्ठलाचा उल्लेख केलेला दिसत नाही. भगवान विष्णु'च्या अवतार मालिकेत आणि नाम गणनेत विठ्ठलाचा समावेश झालेला नाही. मग इ.स. अकराव्या-बाराव्या शतकापासून वैष्णवप्रतिष्ठा प्राप्त झालेला हा विठ्ठल आला कोठून ? तर स्कंदपुराणामधे *पांडुरंग माहात्म्य* हा पहिला ग्रंथ आहे. पद्मपुराणांतर्गतचा दुसरा ग्रंथ हा *पांडुरंगमाहात्म्य* आहे तर विष्णुपुराणांतर्गतचा तिसरा ग्रंथ हा सुद्धा *पांडुरंगमाहात्म्य* हाच आहे. स्कंद पांडुरंग माहात्म्य हे निवृत्ती, ज्ञानदेव या संताच्या जन्माच्या अगोदर हेमाद्री पंडिताच्या काळापूर्वी रचले गेलेले आहे. त्या ग्रंथामुळे पंढरपूरचा विठ्ठल हा मुख्य किंवा प्रधान पावित्र्य समाविष्ट असलेले व आपल्या दृढ पायावर स्थिर झालेला आहे. विठ्ठल या नावाची व्युत्पत्ती कशी झालेली आहे हे आतापर्यंत कुणी'ही सांगू शकलेले नाही. परंतु त्यांचे पांडुरंग हे नाव मात्र *पंढरपूर* या गावापासून पासून तयार झालेले आहे. पंढरपूरचे मूळ कन्नड नाव पंडरगे असे होते. विठ्ठल मंदिरातील सोळखांबी मंडपातल्या तुळईवर होयसळ नृपती सोमेश्वराचा लेख हा शके ११५९ चा आहे व त्यात या ग्रामनामाचा उल्लेख केलेला आहे. या पंडरगेपासूनच पांडुरंग हे देवनाम आणि पांडुरंग, पंढरपूर, पंढरी हे क्षेत्रनाव आणि पुंडरीक हे भक्तनाम कृत्रिम संस्कृती करणातून साध्य केले गेले आहे. विठ्ठलाचे पांडुरंग हे नाव महाराष्ट्रातील संतांच्या खूपच आवडीचे होते. पांडुरंग हे नाव विशेष करून शिववाचक आणि अर्थदृष्ट्या कर्पूरगौर शिवाच्या शुभ्र वर्णाचे द्योतक आहे. असे हे नाव सावळ्या विठ्ठलाला देण्यात आले आहे हे तेवढेच सत्य आहे. महाराष्ट्रातील संतांनी विठ्ठलाला *कानडा विठ्ठलु कर्नाटकू* असे म्हटलेले आहे. म्हणजे महाराष्ट्राचे हे दैवत कानडी आहे. भौगोलिक दृष्ट्या'ही यात एकदम तथ्य असल्याचे दिसून येते. कारण पंढरपूर हे स्थान आजही महाराष्ट्र व कर्नाटक ह्या राज्यांच्या सीमेवरच आहे. पंढरपूरच्या जवळच मंगळवेढे आहे तर बसवेश्‍वराचे हे आद्य कार्यक्षेत्र होते. पंढरपूरचे पुरातन पंडरगे हे नाव पूर्णपणे कन्नड आहे. विठ्ठलाचे बहुतेक सेवेकरी हे कर्नाटकीय आहेत आणि त्यांचे मूळचे कुळदेव हे कर्नाटकातील आहेत. पंढरपूरच्या या कानडी विठ्ठलाचा आद्य भक्त हा पुंडलिक आहे. तर पुंडलिक म्हणजे पुंडरिक. पंडरगे या क्षेत्रनामाच्या कृत्रिम संस्कृतीतून पुंडरिक हे नाव उदयास आले आहे. पंढरपूर हे पुंडरिकपूरही आहे. पुंडरिक हा मूळचा पुंडरिकेश्‍वर आहे आणि पंडरगे या गावाचा तोच मूळचा अधिष्ठाता देव आहे. पंढरपुरात विठ्ठलाची विष्णु-कृष्ण म्हणून नव्याने प्रतिष्ठा वाढविण्याऱ्या वैष्णवांनी, वैष्णव क्षेत्रोपाध्यांनी पंढरपुरातील मूळच्या लोकप्रिय दैवताचे वैष्णवीकरण करून त्यांना विठ्ठल ह्या कुटुंबात समाविष्ट केले. त्यातीलच पुंडरिकेश्‍वर हा देव आहे त्यामुळे त्याला त्यांनी भक्तराज पुंडरिकाचे नवे वैष्णव चरित्र देऊन विष्णुदास बनविले आहे. आज सांगितली जाणारी पुंडलिक कथा ही संत ज्ञानेश्‍वर महाराजांच्या काळापासून सर्वांनी स्वीकारलेली आहे. ती विठ्ठलाची शुद्ध पौराणिक अवतरण कथा आहे. तर विठ्ठल हा मूळचा लोकदेव आहे. तो गोपजनांचा, गवळी व धनगरांचा देव आहे. विठ्ठल हे दैवत गोपजनांच्या, गवळी व धनगरांच्या परंपरेत आज सुद्धा आपले पुरातन रूप जपून ठेवत आहे. कर्नाटक आणि महाराष्ट्रातले गोपजन त्याला विठ्ठल-बीरप्पा या जोड नावाने ओळखतात. त्यांच्या मंदिरात दोन पिंडी ठेऊन ते या जोडदेवाची पूजा अर्चना करतात. बीरप्पा किंवा बिरोबा हा धनगरांचा मुख्य देव आहे. अशा अनेक कथांमध्ये विठ्ठल हा बीरप्पाचा निकटतम सहयोगी देव किंवा भाऊ म्हणून येतो. विठ्ठल आणि तिरूमलैचा वेंकटेश या दोघांच्याही उन्नत रूपाचं आदिबीज गोपजनांच्या, गवळी, धनगर व कुरूबांच्या विठ्ठल बीरप्पा नावाच्या जोडदेवात आहे. आणखी एक महत्त्वाचे म्हणजे बिरोबा अथवा बीरप्पाचे अनेक ठिकाणी वीरभद्रात रूपांतर झालेले आहे. वीरभद्र हा शैव आहे तर विठ्ठल हा विष्णु आहे. नरहरी सोनाराच्या कथेत त्याला विठ्ठल मंदिरात शिवलिंगाचे दर्शन होते असे सांगण्यात आलेले आहे. विठ्ठल आणि वेंकटेश हे दोन्ही समधर्मी देव आहेत. दोघे'ही विष्णुच्या पुराण प्रसिद्ध रूपांशी व अवतारांशी संबंध नसलेले आहेत. तरी'ही ते विष्णूरूप झालेले आहेत. एवढेच नव्हे तर संपूर्ण दक्षिण भारतात पुरातन विष्णुरूपांपेक्षा अधिक लोकप्रिय झालेले आहेत. विठ्ठल हा बाळकृष्ण नावाने ओळखला जातो तर वेंकटेशाला बालाजी असे म्हणतात. विठ्ठल बिरोबा आणि विठ्ठल वेंकटेश यांच्यातील साम्य ही वेगळ्या स्वरूपाचे आहे. विठ्ठलाची पत्नी ही राधेचे निमित्त सागून दिंडिरवनात रूसून बसलेली आहे तर वेंकटेशाची पत्नी ही भृगूने केलेला अपमान पतीने सहन केल्यामुळे तिरूमलैपा ह्या ठिकाणी पूर्वेस तीन मैलावर वेगळी राहिलेली आहे. भगवान वेंकटेशाच्या पत्नीचे नाव हे पद्मावती तर विठ्ठलाच्या प्रेयसीचे पद्मा हे होते. विठ्ठल बीरप्पाच्या पत्नीचे नाव पदूबाई आहे आणि ती सुद्धा पतीवर रूसलेली आहे. अशा प्रकारे तीच पंढरपुरात रुक्‍मिणी होऊन प्रकटली आहे अशी धनगर समुदायाची धारणा आहे. विठ्ठलाला प्रिय असलेला गोपाळकाला तसेच विठ्ठलभक्त संतांनी रचलेली भारूडे यांचा संबंध ही गोपजन धनगर संस्कृतीशी जोडला जातो. हा देव वृषभ मुखाची काठी हाती धारण करणारा, कांबळे पांघरणारा, गायगुरांची खिल्लारे राखणारा आणि गोपजनांना वाटा दाखविणारा आहे. तो गोपजनांचा देव आहे. तो अहिंसक'ही आहे. त्याला दही आणि पीठ आवडते. तर पंढरपूरचा विठ्ठल ताक आणि पीठाने संतुष्ट होतो. त्याच्या या प्रेमाची स्मृती *ताकपिठ्या विठोबा* च्या रूपाने बघावयास मिळते. भारूड या शब्दाचा मूळ अर्थ धनगर असा आहे. गुजरात मध्ये आज'ही भरवाड या नावाची पशुपालक जमात आहे. तिचे नाव भारूड या धनगर वाचक नावाशी जुळते. *क्रमश .....* #🙏श्री गुरुदेव दत्त💐 #🙏भक्ती सुविचार📝 #🙏प्रेरणादायक / सुविचार #✍️सुविचार #🙏श्री स्वामी समर्थ📿