आंबेडकर पूर्वीच्या वृत्तपत्रांचा आढावा... भाग 2 'नेटी व ओपिनियन' रावसाहेब मंडलीक यांच्या पुढाकाराने सुरू झाले. (४ जानेवारी १८६४) यातून राजकीय, सामाजिक व नैसर्गिक स्वातंत्र्याची मते प्रसिद्ध केली जात होती. समाजसुधारणेचा जोरात पुरस्कार केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक', 'बहिष्कृत भारत' आणि 'जनता' या वृत्तपत्राच्या नावावरूनही त्या वृत्तपत्राची उद्दिष्टे स्पष्ट होतात. प्रारंभीच्या वृत्तपत्रामुळे केवळ भाषा व विचार यांनाच परिपक्वता लाभली नव्हती; तर समाज प्रबोधन, परिवर्तन, जागृती सुधारणाविषयक कार्यालाही परिपक्वता लाभत गेली. वृत्तपत्राचा जन्मच समाजसुधारणा व हिंदू समाजरचना व हिंदू समाजव्यवस्था यात परिवर्तन करण्याच्या हेतूने झालेला आहे. 'सुबोध पत्रिका' ४ मे १८५३ ते १९७३ धार्मिक व सामाजिक सुधारणा, लोककल्याण, लोकजागृती, ज्ञानप्रसार हे या वृत्तपत्राचे मुख्य उद्दिष्टे होते. या वृत्तपत्राचे 'सत्यमेव जयते' हे ब्रीदवाक्य होते. महाराष्ट्रात स्वातंत्र्यपूर्व काळातील पत्रकारिता ही ज्ञानशिक्षणाचा प्रसार समाजसुधारणा व परिवर्तन यांनी प्रेरित होती. ही पत्रकारिता परिवर्तनाच्या ध्येयवादाच्या तळमळीतून साकार झाली होती. पुढे 'केसरी', 'मराठा' लोकमान्य टिळकांनी काढली. 'केसरी' लोकमान्य टिळक यांचा या वृत्तपत्रावर फार मोठा दबदबा होता. ते महाराणीपासून ते सरकारी कामगारापर्यंत सर्वांना सारखीच नजर राहात असल्याने कोणताही अन्याय लपवला जात नव्हता. निर्भीडपणे लेखन समाजाचे नेतृत्व, अन्यायाला वाचा फोडणे हे या वृत्तपत्राचे वैशिष्ट्य होते. 'सुधारक' आगरकर सदर वृत्तपत्रात गोखले यांचे विचाराची पाश्चिमात्यांच्या चांगल्या गोष्टी आपण उचलल्या नाहीत. (१५ ऑक्टोबर १८८८) असे प्रकट विचार मांडता यावे, तसेच स्त्रियांना स्वतंत्र मत मांडता यावे, सामाजिक, धार्मिक परिवर्तन, समाज परिवर्तन सुधारणा करणे, हिंदू धर्म विचारात सुधारणा करणे, समाज उन्नतीसाठी प्रयत्न करणे. सदर वृत्तपत्रात अन्यायाबद्दल चीड विशेषतः दिसून येते. पुढे १९२० साली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्वतःचे वृत्तपत्र 'मूकनायक' प्रारंभ केले. आगरकरांच्याच विचारांच्या उद्दिष्ट्यांचा वारसा पुढे चालू ठेवला. त्या आधी राष्ट्रीय, सामाजिक, सुधारणा या वादात न पडता समाजसुधारकांना प्राधान्य दिले. (२) डॉ. आंबेडकर पूर्व महाराष्ट्रातील प्रारंभीच्या बहुजन समाजाच्या वृत्तपत्राची उद्दिष्टे महाराष्ट्रात १८७७ सालापर्यंत ज्या वृत्तपत्रांचा प्रारंभ झाला ती प्रामुख्याने उच्च जातीतील पाश्चिमात्य शिक्षण घेतलेल्या व्यक्तीकडून प्रसिद्ध झाली. ती विचारवंत व सुधारकांची पहिली पिढी निर्माण झाली. यात मुख्यत्वे उच्चवर्गातील लोक होते. त्याने सुरुवातीला वृत्तपत्राद्वारे समाजप्रबोधन व समाजसुधारणा करण्यास प्रारंभ केला. मात्र त्यातही जीवनप्रणालीच्या मर्यादा पडलेल्या होत्या; कारण मोठ्या संस्थेत बहुजन समाज व त्यापेक्षा कनिष्ठ असा दलित वा बहिष्कृत समाज होता. त्यांना वृत्तपत्रांचा लाभ होत नव्हता, त्यांच्या वृत्तपत्रातील सुधारणावादी विचार बहुजन व मागासवर्गीय जातीपर्यंत पोचू शकत नव्हते. शिक्षणाचा फारसा प्रसार नव्हता. तेथे दलित जातीच्या शिक्षणाचा प्रश्नच नव्हता, म्हणूनच पहिल्या वृत्तपत्रांचा प्रारंभ ज्या उच्च जातीतील लोकांकडून झाला त्या वृत्तपत्रातील चर्चा, प्रबोधन, वाद-प्रतिवाद यांचा बहुजन समाजाच्या व दलित समाजाच्या जीवनाला फारसा स्पर्श होत नव्हता. त्यामुळे अन्यायाला वाचा फोडता येत नव्हती. मात्र महात्मा फुले यांनी सामाजिक कार्यास प्रारंभ केला व हा विचार प्रवाह खालच्या स्तरातून घुसळून वर आला. त्यातूनच परिवर्तन व सुधारणांचे आधुनिक साधन म्हणून वृत्तपत्र निरनिराळ्या रंगरूपासह जन्मास आले. ते म्हणजे बहुजनाचे 'दिनबंधू' हे वृत्तपत्र होय. त्यात शूद्रांची मते विचारात घेतली जात नव्हती. बहुजन समाज व दलित समाजाची विषमतावादी धार्मिक वादातून व सामाजिक गुलामगिरीतून मुक्ती करण्यासाठी त्यांनी २४ सप्टेंबर १८७३मध्ये 'सत्यशोधक' समाजाची स्थापना केली. त्याद्वारे समग्र विचार मांडण्यास सुरुवात झाली. ब्राह्मण जातीपेक्षा ब्राम्हणी मनोवृत्ती विरुद्ध बंड करून सामाजिक विषमतेला वाचा फोडण्याचा व बहुजन समाजाला स्वावलंबी बनविण्याचा मानस होता. त्यासाठी त्याने सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली होती. (अ) 'दिनबंधू' १ जानेवारी १८७७ पुण्यात स्थापना. उद्देश बहुजन समाजात व शूद्रातिशूद्र समाजात वैचारिक जागृती करणे. धार्मिक व सामाजिक गुलामगिरीतून मुक्तता करणे. त्याचे प्रबोधन करून विद्येचा प्रसार... पुढील भागात मुक्तीदाता विशेषांक #🪷बुद्धांची तत्वे📜 #🙂Positive Thought #🙏 प्रेरणादायक बॅनर #bhimsenik #💙 भीमसैनिक 💙