शिका, लढा आणि संघटित व्हा. ("Educate, Agitate and Organise") डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी विलायतेतील आपले शिक्षण पूर्ण करून भारतात आल्यानंतर १९१९-२० च्या सुमारास सार्वजनिक चळवळीत भाग घ्यायला सुरूवात केली. अस्पृश्य समाजाच्या अवनतीला कोणती कारणे कारणीभूत झाली याचा पूर्णाशाने अभ्यास करून शोध घेतला. मग अस्पृश्य समाजाला अवनतीच्या चक्रव्यूहातून सोडवण्यासाठी त्यांनी चळवळ सुरू केली. बाबासाहेब ज्यावेळी समाजकार्यात पडले त्यावेळी अस्पृश्य समाज सामाजिक दृष्ट्या अत्यंत हीन दशेला पोहोचलेला होता. आर्थिक परिस्थितीने तो नाडलेला होता. त्यांच्यात शैक्षणिक, आर्थिक, सामाजिक, राजकीय भावनांचा लवलेशही नव्हता. अस्पृश्य समाजात नाना प्रकारच्या वाईट चालीरितींचा फैलाव झालेला होता. माणुसकीबद्दल त्यांना चांगल्या प्रकारची कल्पना नव्हती. आपण हीन परिस्थितीत जगत आहोत त्याबद्दल त्यांना कोणत्याही दृष्टीने वाईटही वाटत नव्हते. अस्पृश्य समाजाला प्रथम शिक्षणाची जरुरी आहे असे बाबासाहेबांना वाटले. म्हणून त्यांनी १९२४ साली मुंबईस 'बहिष्कृत हितकारिणी सभा' स्थापन केली व या सभेच्या वतीने अस्पृश्य विद्यार्थ्यांच्यासाठी शिक्षणाची सोय व्हावी म्हणून ठिकठिकाणी मोफत वसतिगृहे स्थापन केली. तसेच सामाजिक दृष्टीने अत्यंत खालच्या थरावर असलेल्या अस्पृश्य समाजातील लोकांच्या मनात स्वाभिमान उत्पन्न केला. आपणही माणसे आहोत. माणसाप्रमाणे जगण्याचा आपणासही हक्क आहे. आपण इतरांपेक्षा कोणत्याही प्रकारे कमी नाही अशा राहायला आले असते. आपल्या सर्व समाजाचीच जर अशी परिस्थिती आहे तर मग वाईट वाटण्याचे काय कारण आहे? आहे त्या परिस्थितीत आपण समाधान मानून घेतले पाहिजे." आईसाहेबांच्या या आग्रहामुळे आमचा नाइलाज होता. त्यांच्या इच्छेप्रमाणे आम्ही आईसाहेबांना आणि त्यांच्या समवेत असलेल्या सर्व मंडळींना आमच्या झोपडीत घेऊन आलो. पंधरा बाय पंधराची ती कुडाची झोपडी होती. कोणत्याही तन्हेची स्पेशल सोय तेथे नव्हती. आईसाहेबांच्या इभ्रतीला शोभून दिसेल अशा सोयी तेथे नव्हत्या. तरीपण त्या झोपडीतच राहण्याचा आईसाहेबांचा आग्रह होता. त्यांचे सर्व सामानही आम्ही आमच्या घरी आणले. दहा बाय पंधराचे तट्ट्याचे छप्पर बांधण्यात आले होते. त्या छप्परात मुकुंदराव, यशवंतराव व मी असे तिघेजण झोपत होतो. आईसाहेब आणि इतर सर्व मंडळींसह माझी सौभाग्यवती व तिची आई गिरजाबाई सर्वजण झोपडीत झोपत होते. आईसाहेबांच्या वास्तव्यामुळे त्या माझ्या झोपडीला एक प्रकारची वेगळीच पावनता प्राप्त झाली. एक आगळीच शोभा तिला आली होती. आईसाहेबांना पाहण्यासाठी आमच्या समाजातील निपाणीतील असंख्य स्त्री-पुरुष झोपडीकडे येत होते. इतकेच नव्हे तर आजूबाजूच्या खेड्यातील असंख्य लोकांची आमच्या घराकडे सारखी रीघ लागली होती. आईसाहेबांचे दर्शन घेण्यास मोठ्या ओढीने एवढी मंडळी आमच्या घरी येत असल्याने आमच्या त्या झोपडीला एक प्रकारच्या तीर्थस्थानाचे महत्त्व प्राप्त झाले होते. दर्शन घेतलेल्याना तीर्थयात्रेचा लाभ घडल्यासारखे होत होते. आईसाहेबांच्याकडे येताना काहीजण भक्ति भावाने फुलेही आणत असत. आईसाहेब आमच्या घरी राहायला आल्यामुळे आमच्या घरातील सर्व कुटुंबीय मंडळींच्या मध्ये एक प्रकारचे चैतन्य निर्माण झाले होते. आमचा आनंद ओसंडून वाहात होता, आम्ही सर्वजण स्वतःला विसरून आईसाहेबांची जेवढी म्हणून सेवा करता येईल तेवढी करीत होतों. आणि आईसाहेबांच्या सेवेचा जास्तीत जास्त लाभ प्राप्त करून घेत होतो. त्यासाठी रात्रंदिवस आम्ही झटत होतो. मातोश्री रमाबाई आंबेडकर यांची साधी व प्रेमळ राहणी आम्हा सर्वांना मोहून टाकण्यासारखी होती. लवलेशमात्रही त्या मोठेपणा दाखवीत नव्हत्या. पण त्यांच्या स्वाभाविक वागण्यातून त्यांचा मोठेपणा क्षणाक्षणाला प्रत्ययाला येत होता. घरात जे असेल त्याचा त्या आनंदाने स्वीकार करीत होत्या व आनंदाने त्याच दररोज जेवायला वाढत होत्या. साधारणतः पंधरा दिवस त्या निपाणीत होत्या. नंतर त्यांच्यासह आम्ही सर्वजण धारवाडला गेलो... लेखक बळवंत हनुमंतराव वराळे संदर्भ डॉ. आंबेडकरांचा सांगाती मुक्तीदाता विशेषांक #🙂Positive Thought #bhimsenik #✍️सुविचार #🪷बुद्धांची तत्वे📜 #💙 भीमसैनिक 💙