मुघल इतिहासकार खाफीखान म्हणतो की, "संभाजीराजे हे धामधूम आणि उच्छाद करण्यात नरकवासी शिवाजीराजें पेक्षा दहा पटीने अधिक तापदायक ठरले. ते स्वतःला सवाई शिवाजीराजा म्हणवून घेत असे. धामधुमीच्या बाबतीत त्यांच्या वडिलांपेक्षाही अधिक असे संभाजीराजेंचा दुर्लौकिक झाला होता..." मराठ्यांचे किल्ले घेण्याच्या प्रयत्नात औरंगजेबाचे सैन्य खिळखिळे होऊन गेला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साल्हेर पासून जिंजीपर्यंत गडकोटांची एक शृंखलाच उभारली होती. प्रत्येक किल्ला औरंगजेब घेत बसला तर त्याची उमर गुजरून जाणार होती. सुरूवातीलाच रामशेजसारख्या छोट्या किल्ल्याने त्याला चांगला धडा शिकविला होता. खरं तर रामशेजच्या वेढ्यातून औरंगजेबाने बोध घ्यायला पाहिजे होता. पण तरीही त्यातून तो शिकला नाही. मराठ्यांचे एकेक किल्ला जिंकून घेण्याच्या मागे तो लागला... जवळपास पन्नास हजार सैन्यानिशी औरंगजेब एकेका किल्ल्याच्या पायथ्याशी ठाण मांडून बसे. किल्ल्यातील मराठ्यांची संख्या मात्र हजारांच्यावर नसे. म्हणजे एकेक किल्ला घेण्यासाठी औरंगजेबाला आपले हजारोंचे सैन्य महिनोमहिने एका ठिकाणी अडकवून ठेवावे लागले... सह्याद्रीतील या किल्ल्यांमुळेच औरंगजेबाचे सगळे डावपेच धुळीला मिळाले. शिवाजी महाराज म्हणतात, “जो किल्ला बांधतो तो काय निमित्त म्हणाल तरी दाखला. जैसा कुळंबी शेतात माळा घालून शेत राखतो असे किल्ले राज्यास रक्षण आहेत. तारवांस खिळे मारून बळकट करितात तशी राज्यात बळकटी किल्ल्यांची आहे..." शिवाजी महाराजांनी उभारलेल्या स्वराज्याचे संभाजीराजांनी मोठ्या हिंमतीने नऊ वर्ष रक्षण केले. औरंगजेबाने संभाजीराजांची जरी हत्या केली तरी तो हे 'स्वराज्य जिंकू शकला नाही... मुघल इतिहासकार खाफीखान म्हणतो, "परमेश्वरी संकेतच असे ठरले होते की त्या (शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज) सुरू केलेल्या उच्छादाची मुळे दक्षिणेतून उपटली जाऊ नयेत आणि बादशहाची उरलेली हयात, मोहीम करण्यात आणि किल्ले घेण्यातच जावी..." आणि घडलेही याचप्रमाणे. बादशहाने आपली हयात मराठ्यांचे किल्ले घेण्यात घालवली. परंतु छत्रपती शिवाजी राजांनी निर्माण केलेला, संभाजीराजांनी प्राणपणाने जपलेला महाराष्ट्रधर्म तो नष्ट करू शकला नाही. सह्याद्रीतील एकेक किल्ला घेण्याच्या नादात तो पडला, फसला आणि या भूमीतच संपला....” ११ मार्च बलिदानमास तुळापूर. #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩शिवरायांचे भक्त #🚩मी शिवबा भक्त