छत्रपती शिवरायांच्या स्वराज्याचा कारभार हा कोणा एका व्यक्तीवर अवलंबून नव्हता तर एका विश्वसनीय प्रक्रियेवर अवलंबून होता. जर इंग्रजी मध्ये सांगायचे झाले तर, Chhatrapati Shivaji Maharaj was the process-oriented leader not person dependent leader. ही सत्यस्थिती शिवरायांच्या समकालीन अनेकांना ठाऊक होती.. राजा जयसिंगाने औरंगजेबाला लिहिलेल्या पत्रात म्हटले होते, की “शिवाजीराजाला कैद करून अथवा ठार मारून काहीच फायदा नाही, कारण शिवाजीराजाने येण्यापूर्वीच आपल्या राज्याची उत्तम व्यवस्था लावून ठेवली आहे. त्याचे कारभारी त्याच्या अनुपस्थितीत व्यवस्थित कारभार करू शकतात. मोगल सैन्याशी लढा देण्याचे मराठ्यांचे कार्य शिवाजीराजाला कैद केले काय अथवा ठार मारले काय, तितक्याच जोमाने चालेल..” ● एक उदाहरण म्हणून महाराजांची पायदळ सेना व त्याची रचना कशी केली होती हे पाहू आणि त्याचे पदानुक्रम किंवा reporting structure कसे होते हे पाहू : १० सैनिकांच्यावर एक नाईक असे. ५ नाईक म्हणजे ५० सैन्याची तुकडी, आणि यांच्यावर एक हवालदार. आणि असे ३ हवालदार म्हणजे १५० सैन्याची तुकडी ज्यांच्यावर १ जंबळदार. अशा १० जंबळदारावर म्हणजे १५०० सैनिकांवर एक हजारी अधिकारी. आणि अशा ५ हजारी अधिकाऱ्यांचा एक सेनापती असे जो ७५०० सैन्याचे नेतृत्व अप्रत्यक्षरित्या करत असे.. असा कोणता देश आहे किंवा कोण असा राजा आहे, की ज्याच्या एवढ्याशा अल्प राजवटीत एवढे ख्यातनाम मंत्री आणि सेनापती, मुत्सद्दी आणि न्यायाधिश त्याच्या राज्यात कार्यरत होते? कोणाचा इतिहास नेताजी पालकर, प्रतापराव गुजर, हंबीरराव मोहिते, येसाजी कंक, तानाजी मालुसरे, मुरारबाजी देशपांडे यांच्यासारखे पराक्रमी योद्धे, रामचंद्रपंतां सारखा अमात्य, बाळाजी आवजीसारखा चिटणीस दाखवू शकतो ? त्या सर्वांचा राजा या नात्याने शिवरायांनी अगदी विचारपूर्वक आपल्याभोवती निर्माण केलेल्या प्रभावळीत ते तेजस्वीपणे चमकत होते. स्वराज्य स्थापनेच्या विश्वसनीय प्रक्रियेमध्ये शिवरायांनी राष्ट्रीय आदर्शासाठी राज्यातील अनेक गुणवान माणसांना एकत्र आणण्याचे कार्य केले. हे फक्त शिवरायांच्या प्रभावशाली व्यक्तिमत्वामुळे शक्य झाले.. #📜इतिहास शिवरायांचा #🙏शिवदिनविशेष📜 #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩शिवरायांचे भक्त #🚩मी शिवबा भक्त