छत्रपती शिवाजी महाराजांनी व राजमाता जिजाऊसाहेबांनी संभाजी महाराजांच्या शिक्षणाची व्यवस्था तत्कालीन पद्धतीने उत्तम प्रकारे राखली असेल यात शंका नाही. संभाजी महाराजांस शिक्षण कसे मिळाले व त्यांचे कोण गुरू होते याचे निश्चित उल्लेख मिळाले नाहीत. परंतु त्यांच्याच लिहिण्या वरून त्यांच्या सुविद्यतेचा चांगलाच कयास बांधता येण्या सारखा आहे. संभाजीराजेंनी शिवराज्याभिषेकानंतर व आपल्या पित्याच्या मृत्युपूर्वी (बहुधा संभाजीराजे रागावून जाण्यापूर्वी, म्हणजे ऑक्टोबर १६७७ पूर्वीच) 'बुंधभूषणम्' नावाचा ग्रंथ रचण्यास सुरूवात केली. त्यावेळी ते सोळासतरा वर्षांचे होते.. ● बुंधभूषणम् या ग्रंथाच्या सुरूवातीच्या प्रास्ताविकात ते लिहितात : "तस्यात्मजः शंभुरिति प्रसिद्धः । समस्तसामन्त-शिरोवतंसः ॥ यः काव्यसाहित्यपुराणगीत- । कोदण्डविद्यार्णवपारगामी ॥। १५ ॥ विविच्य शास्त्राणि पुरातनाना। मादाय तेभ्यः खलु सोयमर्थम् ॥ करोति सद्ग्रंथममुं नृपालः । स शम्भुवर्मा बुधभूषणाख्यम् ॥ १६ ॥ विविच्य सन्तः कृतिमस्मदीयां । गृह्णन्तु सच्चासदसत्यजन्तु ॥ क्षीरावियुक्तं परिहृत्य नीरं । क्षीरं भजन्ते खलु राजहंसाः ॥ १७ ॥" यात संभाजीराजे आपण काव्यालंकार, शास्त्रे, पुराणे, संगीत आणि धनुर्विद्या यांचा सखोल अभ्यास केला असल्याचे व आपल्या व पुस्तकातील साधनसामग्री पुरातन लेखकांच्या ग्रंथांचा बारिक अभ्यास करून घेतली असल्याचे स्पष्ट सांगत आहेत. या ग्रंथाची तीनच प्रकरणे उपलब्ध झाली आहेत. हा ग्रंथ लिहिण्यात केशवभट्टांचे पुष्कळ साह्य झाले असले पाहिजे. केशवभट्ट मूळ शृंगारपूरचे राहाणारे. ते शिवाजी महाराजांकडे सन १६७० पूर्वी रघुनाथ पंडितराव यांच्या आश्रयाने 'उपाध्याय' म्हणून येऊन राहिले होते.. पुढे संभाजीमहाराजांनी 'उपाध्याय' चे 'पंडितराव दानाध्यक्ष' केले. परमानंदाचा नातू गोविंद या केशवभट्टांबद्दल लिहिताना सांगतात की, 'अधर्मखण्डनं धर्मस्थापनं नियतव्रतः । केशवो रचयामास हस्तेने नृपतेर्मृहुः ॥ १९ ॥ नीतिःशास्त्राण्य शेषाणि दर्शयित्वा नरेश्वरे । नीतिः संस्थापयामास शाश्वतीर्धरणीतले ॥ २० ॥ केशवपंडितांचे ‘दण्डनीतिप्रकरणम्' प्रसिद्ध झाले आहे. त्यात शेवटच्या ग्रंथपूर्तीत वरील माहितीस दुजोरा देणारा मजकूर आहे. ती ग्रंथपूर्ती अशी : "इति श्रीशम्भुछत्रपतिविरचिते ग्रन्थे बुधभूषणे श्रीमत्पुरोहितदामोदरभट्टात्मजकेशवपण्डितविरचितधर्म कल्पलतान्तर्गत नीतिमंजय दण्डनीतिप्रकरणम् ।" #🙏छत्रपती संभाजी महाराज जयंती🚩 #🚩छत्रपती संभाजी महाराज स्टेटस🙏 #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩शिवरायांचे भक्त #🚩मी शिवबा भक्त