वकील म्हणून बाबासाहेबांची कारकिर्द भाग 2 कायद्याच प्रशिक्षणः - या लेखातून कायद्याचं शिक्षण १९२०साली कशा पद्धतीने दिलं जाई, ते सांगायला सुरुवात करून मी त्यानंतर बाबासाहेबांसारख्या विद्याथ्यनि हे शिक्षण कसं पूर्ण केलं असावं, याविषयी सांगेन. यातून त्यांचा अनेक गोष्टीविषयी पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला तसेच त्यांची कौशल्य विकसित होण्यातही मदत झाली. १९१६मध्ये बाबासाहेबांनी ग्रे'ज इन इथं विद्यार्थी म्हणून प्रवेश घेतला. प्रत्येक विद्यार्थी आणि प्रशिक्षित बॅरिस्टर व्यक्तीला कोणत्यातरी इन ऑफ कोर्ट या संस्थेचे सदस्य होणे बंधनकारक असे. 'इन ऑफ कोर्ट' हे नाव प्राचीन काळापासून चालत आलं आहे. पूर्वीच्या काळी एखादा नवशिक्या वकील अनुभवी बॅरिस्टर लोकांकडून कायदा आणि न्यायालयीन अभ्यासाचं शिक्षण ज्या ठिकाणी वकील एकत्र जेवत असत, तिथे त्यांच्यासोबत बसून घेत असे. म्हणून त्याला इन अर्थात जेवण्यासाठीची जागा असं नाव रूढ झालं. १९२० प्रमाणेच आजही चार इन ऑफ कोर्ट आहेत, ज्यांना अनुक्रमे इनर टेम्पल, मिडल टेम्पल, लिंकन्स इन आणि ग्रे'ज इन असं म्हटलं जातं. ही चारही ठिकाणं लंडनभर वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरलेली आहेत. ग्रे'ज इन ही जागा हॉलबर्न नावाच्या रस्त्यालगत असणाऱ्या कॅन्सरी लेन या बोळाजवळ आहे. लंडनच्या उत्तरेकडील असणाऱ्या या इनची जागा १०, किंग हेन्री रोडपासून सर्वात जवळ होती, जिथे आपला कायद्याचा अभ्यास पूर्ण करताना बाबासाहेब राहत होते. १९२० पर्यंत चार इनमध्ये एकत्रितपणे कायदेशीर शिक्षण देणाऱ्या एका मंडळाची स्थापना करण्यात आली, ज्याद्वारे प्रवेश घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण वर्गांची सोय केली जात असे व वर्षाच्या शेवटी त्यांची परीक्षा घेतली जाई. यासाठी इन ऑफ कोर्टचं सदस्यत्व घेणे बंधनकारक असे पण त्यासोबतच 'परीक्षेला पात्र होण्यासाठी' विद्यार्थ्यांना आपापल्या इनमध्ये अनुभवी वकिलांसोबत व संस्थेच्या इतर सदस्यांसोबत ठरावीक किमान औपचारिक सायंभोजनाला उपस्थित असणे बंधनकारक असे. याविषयी मी पुढे सविस्तर माहिती देईनच. आपल्या अभ्यासासाठी कोणत्या इनची निवड करावी हे सर्वस्वी त्या विद्यार्थ्यावर अवलंबून असते. माझ्या मते बाबासाहेबांनी या चारपैकी सर्वोत्तम इनची निवड केली होती कारण मीदेखील इथेच शिकलो आहे! म्हणूनच प्रत्येक इनमधील विद्यार्थ्याला आपलंच कोर्ट सर्वश्रेष्ठ आहे, असं वाटत असतं. पण खरं पाहता प्रत्येक कोर्टात काही किरकोळ फरकांसोबत स्वतःच्या काही कमतरता आणि बलस्थाने असतात, ज्याचा प्रवेश घेताना विद्यार्थ्यांना अंदाज नसतो. मी या कोर्टाची निवड केली होती, कारण माझ्या विद्यापीठातील एका मैत्रिणीने मला तिचे वडील इथे सदस्य होते, असं सांगितलं होतं. तिने आधीच या ठिकाणी प्रवेश घेतला होता आणि माघे इतर कुठल्याही वकिलांच्या बारशी संपर्क नसताना या ठिकाणी प्रवेश घेणं तुलनेने बरं होतं, कारण यामुळे आम्हाला सोबत जेवणासाठी बाहेर जाता येणं शक्य होतं. बाबासाहेबांनी या ठिकाणाची निवड का केली याच्याविषयी आपल्याला माहिती नसली, तरी याची काही मूलभूत कारणे असू शकतात. दुसऱ्या महायुद्धात या इनची अनेक महत्त्वाचे कागदपत्रे जळून नष्ट झाली. यामुळे बॅरिस्टर म्हणून बाबासाहेबांचा प्रवास नेमका कसा झाला, याचा नेमका अंदाज घेणं अवघड आहे. तरीही यातील काही दस्तऐवज मिळाल्यास बाबासाहेबांचा प्रवास नेमका कसा होता हे आपल्याला समजण्याची शक्यता ही फार कमी आहे. विद्यार्थ्यांना आपण एखादा इन का निवडतो हे सांगणं बंधनकारक नसे आणि त्यांना या कामी कुणी आर्थिक मदत केली, याचाही उल्लेख आढळत नाही. भारतातील किंवा अमेरिकेतील कोणीतरी त्यांना या इनविषयी माहिती सांगितली असावी, किंवा त्यांनीच इतर कुठल्याही इनसारखीच याची निवड केली असावी, असेही शक्य आहे. बाबासाहेबांनी १९१६मध्ये ते प्रवेश घेतला होता असं दिसतं. प्रवेश घेतलेल्या विद्यार्थ्यांच्या अनुक्रमणिकेत त्याचा उल्लेख असा आहे- "नोव्हेंबर १९१६. आंबेडकर, भीमराव रामजी. बीए बॉम्बे, एमए कोलंबिया, बडोदा संस्थान, भारत. दिवंगत रामजी आंबेडकर यांचे धाकटे सुपुत्र." त्या काळी प्रवेश घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या वडलांचे नाव नोंदवण्यात येई, ही वेगळी बाब आहे. आजच्या काळात कुणीही आपल्या वडलांचे नाव नोंदवत नाही. मात्र त्या काळी इथे प्रवेश घेणारे व्यक्ती 'योग्य प्रकारचे' असावेत याची पडताळणी केली जाई आणि हे सद्‌गृहस्थ आपल्या घराण्याचा अभिमान बाळगत असत. त्या काळात स्त्रियांना वकिलीचे शिक्षण घेण्याला आणि बॅरिस्टर बनायला परवानगी नसे. मी या मुद्द्याकडे परत येईन. बाबासाहेबांनी इनमध्ये प्रवेशासाठी अर्ज केला तेव्हा इंडिया ऑफिसच्या भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी नेमलेल्या व्हाईटहॉल येथील सचिवांचं पत्र सोबत जोडलं, या पत्रावर ८ नोव्हेंबर १९१६ ही तारीख आढळते व त्यातून बाबासाहेब नुकतेच अमेरिकेतून परत आले होते हे समजतं. सचिवांनी त्यांना 'सन्माननीय सद्गृहस्थ' असे संबोधल्यानंतरच त्यांचा इथे प्रवेश होऊ शकला. इनमध्ये प्रवेश करण्यासाठी ही पूर्वअट होती. १९१६ मध्ये या ठिकाणी प्रवेश घेताना बाबासाहेब त्याच वेळी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये एमएस्सी. शिकत होते, ही बाब इथं दिसून... पुढील भागात मुक्तीदाता विशेषांक #🙂Positive Thought #✍️सुविचार #💙 भीमसैनिक 💙 #🪷बुद्धांची तत्वे📜 #bhimsenik