छत्रपति शिवाजी महाराजांचे कार्य , प्रशासन आणि राज्य. शून्यातून स्वराज्य निर्माण करण्याचे धाडस छत्रपति शिवाजी महाराजांनी करून दाखविले. ह्या स्वराज्याचे वैशिष्ट असे की ते सर्वसामान्य जनतेचा कल्याणासाठी उभारले गेले. महाराजांचे सहकारी कृष्णाजी अनंत सभासद ह्यांनी महाराजांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना असे म्हंटले आहे की , " राजा साक्षात अवतारीच जन्मास येऊन पराक्रम केले. नर्मदेपासून रामेश्वरपर्यंत द्वाही फिरली , देश काबीज केला. नवेच राज्य साधून मराठा पातशाहा सिंहासनाधिश छत्रपति जाहले. ह्या जातीचा कोणी झाला नाही . रामचंद्रपंत अमात्यांनी आज्ञापत्रात छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या कर्तुत्वाबद्दल असे म्हंटले आहे की , " त्यांनी केवळ नूतन शृष्ठीच निर्माण केली आहे ". श्री छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या सामाजिक , आर्थिक , धार्मिक व राजकीय धोरणाचा आढावा घेतल्यास लोककल्याण हे त्यांच्या धोरणाचे मूळतत्व आहे हे कळून येते. महाराजांच्या स्वराज्याचे प्रशासन - सभासद बखर मधे श्री छत्रपति शिवाजी महाराजांनी स्पष्ट केले की - चाळीस हजार होनांचा पुणे महाल होता , त्यावरी एक करोड होनांचे राज्य पैदा केले. स्वराज्यामधे सामाविष्ट असलेल्या सुभ्यांच्या उत्पन्नाची माहिती देणारा एक शिवकालीन जाबता उपलब्ध आहे. त्यामधील स्वराज्याचे एकूण उत्पन्न - १,३२,६६ , ६३५ एवढे दर्शविले आहे. स्वराज्यात मोडणारा प्रदेश एकूण १४ सुभ्यांचा होता. छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची भौगोलिक मर्यादा स्पष्ट करताना रामचंद्रपंत अमात्यांनी आज्ञापत्रात म्हंटले आहे की , " सालेरी अहिवंतापासून जिंजी कावेरी तिरापर्यंत निष्कंटक राज्य संपादन केले." . साधारणपणे स्वराज्याच्या भौगोलिक सीमा पुढील प्रमाणे - उत्तरेकडे बागलाण प्रदेश , दक्षिणेकडे नाशिक व पुणे भागातून सातारा आणि कोल्हापूर भागापर्यंत हे राज्य पसरल . इतकेच नाही तर हे राज्य सरळ रेषेत थेट कारवारपर्यंत जाऊन भिडल . त्याशिवाय कर्नाटकातील बेळगाव , बल्लारी , बल्लारी, चित्तूर , अर्कोट , वेल्लोर आणि जिंजी ह्या भागातील सगळ स्वराज्यात मोडत होत. दुर्गपति शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची प्रशासनव्यवस्था अत्यंत काटेकोर पद्धतीने केली. राजा हा सर्व श्रेष्ठ असून मुलकी , लष्करी तसेच न्यायव्यवस्था प्रशासनाचे अधिकार राजाच्या हाती केंद्रित झाले होते. खूप बारकाईने हे सगळ नियोजन अभ्यासून छत्रपति शिवाजी महाराजांनी आपल्या राज्याचे रसाधारणपणे स्वराज्याच्या भौगोक्षण व प्रशासन केले. श्री राजा शिव छत्रपति जयते - अमित सुधीर राणे Ref - डॉ प्र . न देशपांडे महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ , मुंबई. #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त