సప్త మోక్షపురి ( సంస్కృతం सप्त-पुरी, సప్తపురి , "ఏడు నగరాలు") భారతదేశంలో ఉన్న ఏడు హిందూ తీర్థాలు లేదా పవిత్ర తీర్థయాత్ర స్థలాల సమూహం . ఈ ప్రదేశాలకు తీర్థయాత్ర చేయడం వలన యాత్రికుడికి మోక్షం (జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తి) లభిస్తుందని చెబుతారు. చరిత్ర ఏడు నగరాలు సప్త మోక్షపురులు భారతదేశంలో ఉన్నాయి.. అయోధ్య మధుర హరిద్వార్ వారణాసి కాంచీపురం ఉజ్జయిని ద్వారక సప్తపురులు స్థానం. గరుడ పురాణంలోని ఒక శ్లోకం ఏడు తీర్థయాత్ర కేంద్రాలను వివరిస్తుంది: అయోధ్యా మధురా మాయా కాశీ కాఞ్చి అవన్తికా । పురీ ద్వారావతి చైవ సప్తైతాః మోక్షదాయికాః ॥ దీని అర్థం: అయోధ్య, మధుర, మాయ, కాశి, కాంచి, అవంతికా, ద్వారవతి,— ఈ ఏడు నగరాలను ముక్తిని ఇచ్చేవిగా గుర్తించాలి. ఈ ఏడు నగరాల ఆధునిక పేర్లు: అయోధ్య మధుర హరిద్వార్ (మాయ లేదా గయ) వారణాసి (కాశీ) కాంచీపురం (కాంచీ) ఉజ్జయిని (అవంతిక) ద్వారక ( ద్వారావతి ) అయోధ్య 1783లో ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఔధ్ అని పిలువబడే అయోధ్య దృశ్యం . అయోధ్య ( 26.8°N 82.2°E ) రాముడు జన్మించిన పురాణ ప్రదేశం మరియు దీనిని కొన్నిసార్లు రామ జన్మభూమి ("రాముడి జన్మస్థలం") అని కూడా పిలుస్తారు. ఆధునిక పట్టణం సరయు నది ఒడ్డున ఉంది , దీనిని సరయు అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ పట్టణంలో 100 కి పైగా దేవాలయాలు ఉన్నాయి, వీటిలో ముఖ్యమైనవి కొన్ని: కనక్ భవన్ అని పిలువబడే రాముడు మరియు అతని భార్య సీత ఆలయం; కొండపైన ఉన్న హనుమాన్ గర్హి అని పిలువబడే హనుమాన్ ఆలయం, కూర్చున్న భంగిమలో ఉన్న హనుమాన్ విగ్రహంతో పాటు, ఎల్లప్పుడూ పూలతో అలంకరించబడిన 6 అంగుళాల (15 సెం.మీ) పొడవైన హనుమంతుడి చిత్రం కూడా ఉంది; రాముడి తల్లి కౌసల్య స్థాపించిన సీత క్షీరేశ్వరనాథ్ ఆలయం. అదనంగా, పురాణాల పాత్రలతో అనుసంధానంతో అనేక కుండ్‌లు లేదా చెరువులు మరియు ఘాట్‌లు (నది లేదా చెరువు నీటి మట్టానికి చేరుకోవడానికి స్నానపు మెట్లు) ఉన్నాయి ; బ్రహ్మ సందర్శన గౌరవార్థం నిర్మించిన బ్రహ్మ కుండ్, సీతా కుండ్, భరత్ కుండ్, రాముడి సోదరుడు లక్ష్మణ్ స్నానం చేసిన లక్ష్మణ్ ఘాట్, రామ ఘాట్ (స్వర్గద్వార్ అని కూడా పిలుస్తారు, దీని అర్థం స్వర్గద్వారం). ఇక్కడ నాగేశ్వరనాథ ఆలయానికి మద్దతుగా రాముడి కుమారుడు కుశుడికి సంబంధించిన ఒక పురాణం ఉంది . కుశుడు సరయు నదిలో కోల్పోయిన ఆ బాహువును శివ భక్తురాలు నాగ-కన్య (సర్ప కుటుంబానికి చెందిన స్త్రీ) కనుగొంది, ఆమె కుశను ప్రేమించింది. ఆమె గౌరవార్థం కుశుడు ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించాడు మరియు విక్రమాదిత్య పాలన నాటి ఏకైక పురాతన ఆలయంగా చెప్పబడింది . అయోధ్య నుండి ఢిల్లీకి రోడ్డు దూరం 799 కిలోమీటర్లు (496 మైళ్ళు), లక్నోకు 134 కిలోమీటర్లు (83 మైళ్ళు) మరియు వారణాసికి 209 కిలోమీటర్లు (130 మైళ్ళు). మధుర కృష్ణుడు తన మామ కంసుడిని , మధుర దుష్ట రాజును మధురలో ఓడించాడు. మధుర ( 27.45°N 77.72°E ), ఉత్తర ప్రదేశ్, మధుర జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంలో యమునా నది కుడి ఒడ్డున ఉంది , దీనిని మధుర మండల లేదా బ్రజ్ భూమి అని కూడా పిలుస్తారు , ఇది భారతీయ సంస్కృతికి గుండెకాయగా పరిగణించబడుతుంది. కృష్ణుడు ఇక్కడ జన్మించాడు మరియు అందుకే దీనిని 'కృష్ణజన్మభూమి' ("కృష్ణుడి జన్మస్థలం") అని కూడా పిలుస్తారు. మధుర నగరం అనేక చారిత్రక సంఘటనలతో నిండి ఉంది. పురాతన కుండలు, పనిముట్లు మరియు ఉపకరణాల పురావస్తు పరిశోధనల ఆధారంగా, మధుర యొక్క పురాతన చరిత్ర క్రీ.పూ. 1200 నాటిది. వేద మరియు పురాణ సాహిత్యం కూడా శత్రుఘ్నుడు (రాముడి తమ్ముడు) మధుర స్థాపనను అనుసంధానిస్తుంది . పురాణాలు అంధక మరియు వృష్ణి అనే రెండు వంశాల గురించి కూడా ప్రస్తావిస్తున్నాయి, తరువాతి వంశం కృష్ణుడి ఆధ్వర్యంలో మరింత వ్యవస్థీకృతమైంది, ఇది క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దం మరియు ఐదవ శతాబ్దం మధ్య కాలంతో చారిత్రక సంబంధాన్ని ధృవీకరిస్తుంది. జైన మరియు బౌద్ధ మత సంస్కృతి ఆధిపత్యం ఉన్న క్రీస్తుపూర్వం నాల్గవ శతాబ్దం నుండి మౌర్య సామ్రాజ్యం యొక్క ప్రభావం మధురలో నమోదైన శిల్పాల నుండి గుర్తించబడింది. ఈ కాలం నుండి, "దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో అలంకారిక శిల్పకళ అభివృద్ధిపై నగరం గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది" అని ఊహించబడింది. ఈ కాలంలో ఇది వాణిజ్య కేంద్రంగా కూడా ఉంది, ఈ ప్రాంతం యొక్క సరిహద్దుల లోపల మరియు అంతటా సంపన్న వాణిజ్యాన్ని స్థాపించడంతో పాటు, మిశ్రమ సంస్కృతి మరియు మతపరమైన నైతికతను పెంపొందించుకుంది. మౌర్యుల పాలన తరువాత , కుషాణులు 3వ శతాబ్దం వరకు పరిపాలించారు, ఆ సమయంలో పవిత్ర మరియు లౌకిక జీవన విధానాలు కలిసిపోయాయి. తరువాత అనేక మంది పాలకులు పాలించారు, గుప్త సామ్రాజ్యం సముద్ర గుప్తుడి ఆధ్వర్యంలో 330 AD మరియు 380 AD మధ్య పాలించింది. గుప్త సామ్రాజ్యం AD ఆరవ శతాబ్దం వరకు కొనసాగిన గుప్త సామ్రాజ్యంలో, మధుర శ్రేయస్సు క్షీణించింది. ఆరవ శతాబ్దంలో హూణులు నగరాన్ని కొల్లగొట్టారు. ఆ తరువాత, నగరం కనౌజ్‌కు చెందిన మౌఖరీ రాజవంశం నియంత్రణలో ఉంది , 7వ శతాబ్దం నుండి కృష్ణ కల్ట్ అభివృద్ధి చెంది నగరాన్ని దేశంలో కృష్ణ ఆరాధన కేంద్రంగా మార్చింది. తరువాత ఘజ్ని మహమూద్ మథురను ఆక్రమించి దోచుకున్నాడు మరియు బంగారం మరియు వెండితో చేసిన అన్ని మతపరమైన సంపదలను దోచుకున్నాడు. దీని తరువాత 1193 AD నుండి బానిస రాజవంశం లేదా ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలన ప్రారంభమైంది మరియు తరువాత మొఘల్ రాజవంశ పాలన ప్రారంభమైంది, ఇది బ్రిటిష్ వారు స్వాధీనం చేసుకునే వరకు కొనసాగింది . మొఘల్ పాలనలో, ముఖ్యంగా ఔరంగజేబు పాలనలో , 1669లో కేశవ ఆలయాన్ని కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో మసీదు నిర్మించబడినప్పుడు, అత్యున్నత స్థాయిలో హింస జరిగింది. ఈ ప్రాంతంలోని జాట్ సమాజం కొన్ని దేవాలయాలను పునరుద్ధరించడానికి విఫలమైనప్పటికీ, పదేపదే ముస్లిం దోపిడీ కొనసాగింది మరియు సిపాయి తిరుగుబాటు తర్వాత బ్రిటిష్ రాజ్ అమల్లోకి వచ్చే వరకు అది జరగలేదు.1857లో, మధురలో కృష్ణుడి ఆరాధనకు ఉపశమనం లభించింది. బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు నగరం యొక్క పురాతన చారిత్రకతను పునఃసృష్టించడంలో మరియు భారతీయ సంస్కృతికి అంతర్దృష్టిని అందించడంలో విజయం సాధించారు. కృష్ణ దేవాలయాలు మరియు పురాతన చరిత్ర రెండూ ఇప్పుడు నగరంలోని ప్రధాన ఆకర్షణలుగా ఉన్నాయి. 5000 సంవత్సరాల పురాతన కాలంలో అనేక ప్రధాన దేవాలయాలు నిర్మించబడిన ప్రదేశంలోనే ప్రస్తుత కేశవ్ దేవ్ ఆలయం నిర్మించబడింది, ఇది కృష్ణుడి ముని మనవడు వజ్రనాభుడి కాలంలో గుర్తించబడింది. 5వ శతాబ్దంలో చంద్రగుప్త విక్రమాదిత్య పాలనలో ఒక గొప్ప ఆలయం పునర్నిర్మించబడింది, దీనిని గజ్ని మహమూద్ కొల్లగొట్టాడు. ఆ తరువాత, అదే ప్రదేశంలో రాజా వీర్ సింగ్ దేవ బుందేలా జహంగీర్ పాలనలో 250 అడుగుల (76 మీ) ఎత్తైన ఆలయాన్ని నిర్మించాడు , దీనిని 1669లో ఔరంగజేబు కూడా నాశనం చేశాడు మరియు దాని స్థానంలో ఒక మసీదును నిర్మించాడు, ఇది ప్రస్తుత ఆలయానికి ఆనుకుని కనిపిస్తుంది. ప్రస్తుత ఆలయం (ఇన్ఫోబాక్స్‌లోని చిత్రాన్ని చూడండి) 1958లో రాధా కృష్ణ చిత్రాల సంస్థాపనతో పూర్తయింది . ప్రక్కనే ఉన్న బలిపీఠాలలో అనేక చిత్రాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి; ఎడమ బలిపీఠంపై జగన్నాథుడు (కృష్ణుడి రూపం), బలరాముడు (కృష్ణుడి సోదరుడు) మరియు సుభద్ర (కృష్ణుడి సోదరి) చిత్రాలు కనిపిస్తాయి; కుడివైపున రాముడు, సీత మరియు లక్ష్మణుల విగ్రహాలు ప్రతిష్టించబడ్డాయి, కుడివైపున హనుమంతుడి విగ్రహం ఉంది. ప్రధాన ఆలయ ప్రవేశద్వారం లోపల శివుడు మరియు దుర్గాదేవి చిత్రాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ప్రధాన ఆలయ సముదాయంలో కృష్ణుడు జన్మించిన ఒక చిన్న మందిరం కూడా ఉంది (అతను జన్మించిన జైలు అని చెప్పబడింది), ఇది వాసుదేవుడు , దేవకి మరియు నాలుగు చేతుల కృష్ణుడి చిత్రాలను చిత్రీకరిస్తుంది. యమునా నది ఒడ్డున , విశ్రమ ఘాట్ వద్ద ప్రతి సాయంత్రం నదికి హారతి అర్పిస్తారు, ఎందుకంటే కృష్ణుడు తన మామ అయిన కంసుడిని చంపిన తర్వాత ఇక్కడ విశ్రాంతి తీసుకున్నాడని చెప్పబడింది. యమునా దేవత మరియు ఆమె సోదరుడు , మరణ దేవుడు అయిన యమ చిత్రాలు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి. మధురలో యాత్రికులకు ముఖ్యమైన అనేక ఇతర దేవాలయాలు ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్నింటిని మాత్రమే పేర్కొనవచ్చు, వాటిలో ప్రేమ్ మందిర్ బృందావనం , రాధా గోవింద్ దేవ్ జీ ఆలయం, రాధా మదన్ మోహన్ ఆలయం , రాధా దామోదర్ ఆలయం , రాధా గోపీనాథ్ ఆలయం, బాంకే బిహారీ ఆలయం , కృష్ణ బలరామ ఆలయం , రంగాజీ ఆలయం, రాధా వల్లభ ఆలయం , నిధివన్ మరియు సేవా కుంజా ఉన్నాయి. అలాగే, కృష్ణుడు తన బాల్యం గడిపిన సమీపంలోని బృందావనంలో , అనేక దేవాలయాలు (5000 అని చెప్పబడింది) ఉన్నాయి, ఇది యాత్రికులకు కూడా చాలా పవిత్రమైన ప్రదేశం. ఇది మధుర నుండి 12 కిలోమీటర్లు (7.5 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. మధుర మరియు బృందావన ప్రాంతాలలో యాత్రికులు గమనించే ఇతర ముఖ్యమైన మతపరమైన కార్యక్రమాలు బృందావన పరిక్రమ (మతపరమైన ఆచారం) (నిర్దేశిత మార్గంలో దేవాలయాల చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేయడం) మరియు అక్టోబర్-నవంబర్ నెలల్లో జరిగే బ్రజ్ మండల పరిక్రమ, ఇది కాలినడకన పూర్తి చేయడానికి 3 నెలలు పడుతుంది, ఎందుకంటే ఇందులో అనేక ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలతో పాటు గోవర్ధన కొండ చుట్టూ తిరగడం కూడా ఉంటుంది. ఇది ఆగ్రాకు ఉత్తరాన 50 కిలోమీటర్లు (31 మైళ్ళు) , ఢిల్లీకి దక్షిణాన 150 కిలోమీటర్లు (93 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది; పవిత్ర బృందావనం నుండి దాదాపు 20 కిలోమీటర్లు (12 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది . హరిద్వార్ హరిద్వార్ లో హర్-కి-పౌరి "హరిద్వార్", దీనిని "హర్‌ద్వార్" అని కూడా పిలుస్తారు, దీని అర్థం "విష్ణువు (హరి) కి ద్వారం" లేదా "శివుడు (హర్) కి ద్వారం". ఇది ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలో అత్యంత పవిత్రమైన నగరం . ఇది వ్యూహాత్మకంగా ( 29.96°N 78.16°E ) గంగా నది పశ్చిమ ఒడ్డున మైదానాలలోకి ఉద్భవించి, యాత్రికులు పవిత్ర స్నానం చేయడానికి హర్-కి-పౌరి ఘాట్ నిర్మించబడిన ఖచ్చితమైన ప్రదేశంలో ఉంది. అందువల్ల దీనిని గంగాద్వార అని కూడా పిలుస్తారు , గంగ మైదానాలకు దిగే ప్రదేశం. ప్రతి సంవత్సరం, వేలాది మంది హరిద్వార్‌కు తరలివస్తారు, దీనిని హరిద్వార్ అని కూడా పిలుస్తారు, హర్-కి-పౌరి ఘాట్ (ఘాట్ అనేది స్నానం చేయడానికి నది అంచుకు దారితీసే రాతి పలకలతో నిర్మించిన కట్ట నిర్మాణం) వద్ద స్నానం చేయడానికి ఇక్కడ భద్రపరచబడిన ఒక రాతిపై విష్ణువు పాదాలు ముద్రించబడిందని నమ్ముతారు. ప్రతి సాయంత్రం సూర్యాస్తమయం సమయంలో ఘాట్ వద్ద, వేలాది మంది యాత్రికులు హారతి ఇస్తారు , ఇది హిందూ ఆచారం, ఇది పూలతో కూడిన చిన్న తేలియాడే ఆకులపై మట్టి దీపాలను వెలిగించడం, శ్లోకాల జపాల మధ్య ఆలయ గంటలు ప్రతిధ్వనిస్తాయి. హిందూ గ్రంథాల నుండి వచ్చిన పురాణాల ప్రకారం, అమరత్వానికి అమృతం అయిన అమృతం యొక్క చుక్కలు సముద్ర మంథనం (సముద్ర చిలుక) తర్వాత , ఖగోళ పక్షి గరుడ దానిని తీసుకువెళుతుండగా, అనుకోకుండా కుండ నుండి చిందించిన నాలుగు ప్రదేశాలలో హరిద్వార్ ఒకటి; మిగిలిన మూడు ప్రదేశాలు ఉజ్జయిని, నాసిక్ మరియు ప్రయాగ్‌రాజ్ అని చెబుతారు . ఈ తీర్థయాత్ర స్థలం గురించి చెప్పబడిన మరో పురాణం ఏమిటంటే, కపిల మహర్షి యువరాజు భగీరథుని పూర్వీకులను శపించాడు . అందువల్ల భగీరథుడు ఇక్కడ శివునికి తపస్సు చేయడం ద్వారా వారి పాపాలకు ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకోవాలనుకున్నాడు. భగీరథుని ప్రార్థనలకు సంతోషించిన శివుడు, గంగానది తన జడల ద్వారా ప్రవహించి స్వర్గం నుండి భూమిపై పడటానికి అనుమతించాడు. రుద్ర- హిమాలయాల శివాలిక్ కొండల నుండి ఉద్భవించే గంగానది ఉత్తర భారతదేశంలోని సారవంతమైన గంగా మైదానాల గుండా 2,000 కిలోమీటర్లు (1,200 మైళ్ళు) దూరం ప్రయాణిస్తుంది . పెద్ద కాలువ వ్యవస్థలతో కూడిన సంక్లిష్టమైన బ్యారేజీల వ్యవస్థ (తక్కువ గేట్లు కలిగిన అడ్డుగోడలు) ద్వారా నీటిపారుదల మరియు జల విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ప్రయోజనకరమైన ఉపయోగాల కోసం నదిని నొక్కే ప్రదేశం కూడా ఇక్కడే ఉంది. ఇతిహాసం మహాభారతం చుట్టూ ( చైనీస్ చరిత్రకారుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ యాత్రా కథనాలలో కూడా నిరూపించబడింది ) దగ్గరగా తిరుగుతున్న దాని బూడిద రంగు చరిత్ర, 1399 ADలో తైముర్లేన్ ఈ పట్టణాన్ని దోచుకున్నట్లు నమోదు చేస్తుంది . పవిత్ర ఘాట్ కాకుండా, నగరంలో శివుడు, శక్తి లేదా దుర్గ (కొండల మీదుగా మెట్ల ద్వారా పురాతన విధానం కాకుండా, ఈ ఆలయాన్ని చేరుకోవడానికి కేబుల్ కార్ మార్గం నిర్మించబడింది), విష్ణువు మరియు ఇతర దేవతల నక్షత్రమండలానికి అంకితం చేయబడిన అనేక దేవాలయాలు ఉన్నాయి. దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి, ముఖ్యంగా ఉత్తర భారతదేశం నుండి హిందువులు చనిపోయినవారి చితాభస్మాన్ని నిమజ్జనం చేసి అంత్యక్రియలు చేసే ప్రదేశం ఇది.. మానవ జన్మ లభించడమే దుర్లభం.. అందునా భారత దేశంలో పుట్టడమే ఒక అదృష్టం.. పుణ్యం చేసుకుంటేనే కానీ హిందువుగా పుట్టలేరు.. హిందువుగా జీవించు. హిందువుగా గర్వించు.. భారత్ మాతకీ జై 🫡🫡🫡🫡🫡 #తెలుసుకుందాం