🙏 उत्तरेतील सारी व्यवस्था पूर्ववत् लावून नानासाहेबांनी पुन्हा दक्षिणेचा मार्ग धरला. दि. १८ फेब्रुवारी, १७६१ रोजी भेलसा येथे परतत असताना नानासाहेब नाना पुरंदरे आणि विठ्ठलपंत विंचूरकर यांना पाठवलेल्या पत्रात म्हणतात, " भाऊ गेला तो हिंदुस्थानची दौलतच गेली. " दुसऱ्या एका पत्रात ते म्हणतात, " लेक तो ( विश्वासराव ) अल्पायुषी होता. सूर्यमंडळ भेदून गेला. ते दुःख परमार्थ शास्त्रपुराणे करून टाकिले परंतु चिरंजीव भाऊ वाचून दुनिया दौलत व्यर्थ आहे. " या दोन्ही उद्गारांवरून एक गोष्ट स्पष्ट कळून येते की, नानासाहेबांचे आपल्या चुलतभावावर केवढे प्रेम होते. भाऊ आता या जगात नाहीत हे हि नानांना आता समजले होते. परंतु त्यांनी ते दुःख जास्त दाखवले नाही. ओंकारेश्वर या नर्मदाकाठच्या पवित्र शिवालयासमोर पानिपतावर पडलेल्या आपल्या सैन्याच्या, आपल्या पुत्राच्या आणि बंधूंच्या पराक्रमासाठी नानासाहेब पेशव्यांची सुवर्णतुला झाली. दि. ६ जून, १६६१ या दिवशी नानासाहेब पुण्यात पोहोचले. त्यांची प्रकृती आता भाऊ आणि विश्वासरावांच्या दुःखाने खंगत चालली होती. पुण्यात आल्याच्या आठवड्यातच नानासाहेबांची प्रकृती बिघडली म्हणून हवापालटासाठी त्यांना पर्वतीवर नेण्यात आले. पुढे प्रकृती जास्तच बिघडल्याने परत शुक्रवार, १२ जून रोजी पुण्यात आणण्यात आले. यानंतर प्रकृती थोडी बरी वाटल्याने पुन्हा सोमवारी २२ जून रोजी नानासाहेब पालखीतून पर्वतीवर गेले. तेथे देवदेवेश्वराजवळच्या आपल्या वाड्यात त्यांना स्वस्थ वाटत होते. रघुनाथराव शनिवारवाड्यात होते. दुसऱ्या दिवशी पेशव्यांनी त्यांना पर्वतीवर बोलावून घेतले. शेवटी ज्येष्ठ वद्य षष्ठी, शके १६८३, वृषनाम संवत्सरी, मंगळवारी, म्हणजेच दि. २३ जून, १७६१ या दिवशी रघुनाथरावांच्या मांडीवर डोके ठेवून नानासाहेबांनी प्राण सोडला. महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक मुत्सद्दी पेशवा गेला..!! दुसऱ्या दिवशी २४ जून ला पुण्यातील लकडीपुलाजवळ त्यांना अग्नी देण्यात आला. विश्वासरावांनंतर ज्येष्ठ असलेल्या माधवरावांनी अंत्यसंस्कार केले. नानासाहेबांच्या चीतेची अग्नी धगधगत होती. दुसरी एक अग्नी धगधगत होती.... माधवरावांच्या अंतःकरणात.... पानिपतच्या प्रतिशोधाची...!! ✍️ जेव्हा कधी आयुष्यात शेवटचा श्वास घेईन त्या आधी शत्रूला “आम्ही गनिम लोक शिवाजी महाराजांचे शिष्य” असं ठणकवणाऱ्या नानासाहेबांस विनम्र अभिवादन ✍️ इतिहास अभ्यासक मंडळ #🙏शिवदिनविशेष📜 #📜इतिहास शिवरायांचा #😇आमचे प्रेरणास्थान: छत्रपती🙏 #🚩मी शिवबा भक्त #🚩शिवरायांचे भक्त